Dağıstan

Coğrafya

DagestanKuzey Kafkasya’da yer alan Dağıstan, adına yaraşır dağlık, tepelik arazisi ve bu araziyi nakış nakış işleyen irili ufaklı sayısız ırmağı ile dünyanın en ilginç ülkelerinden biri. Dağıstan’ın anlamı “Dağlar Ülkesi”. Rusça’da da aynı anlamında Strana Gor (страна гор) olarak nitelendirilir. Başlıca akarsuları Terek, Sulak ve Samur.

Sosyo-ekonomi

Hazara kıyısı olan diğer devletler gibi Dağıstan da petrol üreten bir devlet konumunda. Nehirlerden elde edilen hidroelektrik enerjisi ve birçok maden kaynakları, meyve, sebze ve balık konservesi, alkollü içecekler, halıcılık,  fabrikalar da diğer ekonomik potansiyeli teşkil ediyor. Yatırımcılar içerisinde Türkiye kökenli olanlar önemli bir yere sahiptir. Bunlar daha çok, unlu mamuller, plastik sanayi vb. hafif sanayi mamulleri üretiminde etkindirler. Rusya’nın en önemli karayollarından biri olan Rostov-Bakü yolu ülkeyi boydan boya kuşatmaktadır.

Kadınlar sosyal hayatın her alanında ve ticarette yer alıyorlar.  Kırsal kesimlerde ailelerin  birbirlerine yakın yaşaması, erkek çocukların baba evinin bahçesine kendi evlerini yaparak gelinlerin de ortak aile yaşamına katılmaları da kültürün devamını sağlayan bir yaşam tarzı olarak ortaya çıkıyor. Kadınlara saygı gösteriliyor. Rusya Federasyonundaki diğer özerk cumhuriyetler ve eski Sovyet ülkeleri gib sosyo-ekonomik açıdan büyük sıkıntılar yaşanması sonrasında Dağıstan’da gelinen noktada devlet sisteminin rüşvetçi ve köhne yapısı ile insanların işlerinde sebatkâr olmaması, ücret/iş dengesinin oturtulamaması, insanların eğitim düzeyi yüksek olmasına karşın, eğitimli insanların iş bulma şanslarının azlığı, asıl mesleklerin icra edilmesindeki sorunlar, sürekli olmayan işlerde çalışmak zorunda kalmak vb aşılması gereken sorunlar olarak görünüyor. Bunların yanında yaşamın kırsaldan şehirlere kayması ile yaşam tarzında ve yaşam kalitesinde artış göze çarpıyor.

Yakın tarih ve siyasal gelişmeleri

Dağıstan’ın Rus İşgalinden itibaren tarihsel/siyasal gelişmeleri “Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti” başlıklı ayrı bir yazımızda anlatılmıştır: OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN. Dağıstan Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra, Rusya Federasyonu’na bağlı, özerk Dağıstan Cumhuriyeti adını almıştır.

Nüfus ve din

Dağıstan’ın nüfusu 3 milyona yakındır. Nüfus hızla artmaktadır. Bunun en önemli nedeni Dağıstanlılar’ın yeniden ülkelerine dönmeleridir. Halkın  % 90’ı Tatlar hariç müslüman. Müslümanlık 8. yüzyılda Dağıstan’a Araplar vasıtasıyla Güneyden girmiş, Lakların başkenti olan Gazi Kumuk şehrini merkez edinmiş, 10. yüzyıla kadar bütün Dağıstan’a yayılmış.

Eski Sovyet ülkelerinde ve yeni Rusya Federasyonunda olağan olduğu şekilde Dağıstan’ın inanç dünyasında da  laiklik hakim. Öyle ki şehirlerde yılbaşı, nevruz, doğum günü gibi din esaslı olmayan kutlamalara  önem verilirken, Ramazan ve Kurban Bayramları ile kandil gecelerinin kutlandığına dair göze batacak bir faaliyet görülmemektedir. Sovyetlerin dağılmasından sonra dine karşı bir yöneliş göze çarpmaktadır. Çok sayıda yeni camiler inşa edilmiş, Arapça ve din eğitimi veren okulları açılmıştır.

Etnik yapı

30 dan fazla etnik topluluk barındıran Dağıstan’daki halkların başlıcaları: Avarlar, Laklar, Darginler, Lezgiler, Tabasaranlar, Nogaylar ve Kumuklardır. Ayrıca muhacir olarak adlandırılan Azeriler, Çeçenler, Ruslar da etnik yapıda yer almaktadır. Bu halklar içerisinde 19 alt grubu bulunan Avarlar en fazla nüfusa sahiptir. Çoğunluğu Dağıstan’da yaşayan Kafkasya Avarlarının Hunlar ve Avarlar ile bağlantıları olduğu varsayılmaktadır. Kafkasya Avarlarının bir kısmı 150-200 yıl önce Dağıstan’dan Türkiye’ye zorunlu tehcir ettirilmişlerdir. Kıpçak kökenli bir toplum olan Kumuklar, 10. yüzyılda bölgeye gelip yerleşmişlerdir. Kumukların Kafkasya Hunlarının ve Hazarların torunları ve mirasçısı oldukları kabul görmektedir. Hasavyurt, Babayurt, Kızılyurt, Karabudahkent, Kayakent, Kaytak kasaba ve bölgelerinde yaşıyorlar. Nogaylar, bölgedeki Türkçe konuşan halklardandır. 17. yüzyıla kadar göçebe hayatı yaşayan bu halk, Dağıstan’ın kuzeyini kaplayan kurak arazide yaşamakta ve hayvancılıkla uğraşmaktadır. 1859’da başlayan göç dalgasıyla Ruslardan kaçan Nogaylar bir Kuzey Kafkasya toplumu olmayıp asırlarca Kıpçak Bozkırlarının aslî unsuru idiler. Darginler, dil yapılarının farklılığına göre, Kaytaklar, Kubaçiler ve Akumiler olmak üzere üçe ayrılırlar. Dağıstan‟ın en köklü halklarından biri kabul edilen Lezgiler; Agullar, Rutullar, Tsakhurlar, Budullar gibi kollara ayrılır. Tabasaranlar, Güney Dağıstan ile dağlık bölge arasında yaşarlar. Bölgedeki tarihleri M.Ö. IV. yüzyıldan eskidir. 

Her etnik grubun kendi kültürü, dili, mutfağı, âdetleri Dağıstan’ı kültür hazinesi haline getirmiş. Düğün gelenekleri bile farklılık gösteriyor. El sanatları da topluluklara göre değişiyor. Örnek olarak, Dargilerin yaşadığı Kubaçi kasabası altın-işleme-ustalarıyla biliniyor. Buradan çıkma altın-işlemeli eşyalar, fuarlarda da sergileniyor. Balhar köyünde yaşayan Laklar seramik işlemeciliği konusunda usta. Untsukul köyü halkı Avarlar ise metal kakmacılığı konusunda maharetliler. Bu kakmalar, sert bir ağaç türü üzerinde yapılıyor ve kullanılan bu özel tekniğe, yeryüzünün başka bir köşesinde rastlamak mümkün değil.  ‘Burka’ denilen, keçe ya da karakul koyununun tüylerinden yapılan kolsuz üstlükler ise, Andi köyü dışında hiçbir yerde üretilmiyor. Dağıstan’ın güneyinde her evde halı dokuma tezgâhı bulunuyor; hem de birden fazla sayıda. Tüm ev halkı uğraşıyor halı dokumacılığıyla.

dagistan_etnik_yapi

Etnik dağılım (2010)

Avarlar % 29.4, Dargılar (Darginler) % 17, Kumuklar % 14.9, Lezgiler % 13.3, Laklar % 5.6, Azeriler % 4.5, Tabasaranlar % 4.1, Ruslar % 3.6,  Çeçenler % 3.2,  Nogaylar % 1.4, Rutullar % 1, Agullar % 1, Tsahurlar % 0.3, diğer % 0.7

Diller

Dağıstan’da 20 den fazla dil konuşulmaktadır. Başlıcaları: Rusça, Agulca, Avarca, Azerice, Çeçence, Dargince, Kumukça, Lakça, Lezgice, Nogayca, Rutulca, Tabasaranca, Tatça, Tsahurca. Halk, arada Rusça kelimeler de katarak genelde kendi dilini konuşmaktadır. Güneye yaklaştıkça konuşulan Türkçe, Azerbaycan Türk lehçesine ve şivesine yakınlaşıyor.

Başlıca şehirleri

Derbent, Mahaçkala, Hasavyurt, Buynakski, Kaspiski, Kızılyar, İzberbaş ülkenin önemli şehirlerinden.

Derbent

Calgan dağının denize bakan yamacında kurulmuş stratejik öneme sahip bir şehir. Burası öyle bir yer ki, Kafkas dağları kıyıya neredeyse bitişik durumda; bu nedenle, burada yalnız 3 kilometre genişliğinde bir düzlük alan var.
Derbent kalesi tarih boyunca müteaddit defalar onarılmış ve oldukça müstahkem bir hâle getirilmiş. ‘Narın-Kala İçkalesi’, UNESCO’nun dünya mirasları listesinde. Burada mimarî olarak ‘haç damlı tapınak’ stilinde inşa edilmiş bir hıristiyan kilisesi, ikinci Pers İmparatorluğu döneminden kalma saray kalıntıları, kadim zamanlardan kalma su depoları, hamamlar, bir zindan ve bir de askerî mahkeme var. Surlar Kalenin iki yanından denize kadar  uzanıyor. Surların önemli bir kısmı sekiz kapısı, otuz kulesi ve mazgallarıyla birlikte hâlen sağlamdır. Şehrin asıl eski kısmı bu surların içerisinde yer almakla beraber günümüzde şehir, surların dışına yayılmıştır. En eski İslâmî yapılardan Cuma Mescit, 733 yılında inşa edilmiş olup günümüzde de ibadete açık bulunmaktadır. Camii şehir ahalisinin ekserisini teşkil eden Şiiler ile Sünniler müştereken kullanıyorlar. Cuma namazını önce Şiiler, sonra Sünniler kılıyor; bayram namazlarını ise birlikte kılıyorlar. 

XI. yüzyılda Büyük Selçuklular tarafından fethedilen Dağıstan, XIII. yüzyılda Moğol istilasına kadar Selçuklu Türkleri’nin yönetiminde kalmıştır. 1578 yılında Özdemiroğlu Osman Paşa tarafından fethedilen Dağıstan, 1578-1606 yılları arasında 28 yıl Osmanlı’ya bağlı kaldı. Derbent 11 Mayıs 1918’de Osmanlı Ordusunun bir müfrezesi desteğiyle Abdülmecid Çormoyi başkanlığında Milli Dağıstan Hükümetinin kurulduğu şehir.

Mahaçkale

Dağıstan’ın başkenti Mahaçkale 600 bin nüfuslu. Derbent’e göre daha genç bir şehir. Mahaçkale’nin 17-18’inci yüzyıldan kalma eski köşeleri görmeye değer. Tabii ki yapıların hepsi günümüze ulaşabilmiş değil ama mahallenin kendisi duruyor. Burada güneyli-Rus mimarî stilinde yapılmış bir dizi tuğla ve ahşap bina bulunuyor. Ekim devrimi öncesi döneme ait, doğu stilinde yapılmış eski medrese binası, görmeye değer yapılardan biri. Rus tiyatrosu ve kukla tiyatrosu da birer mimarî eser. Burada şair Resul Hamzatov anısına yapılmış modern bir anıt var. Sahile, bulvara inildiğinde ise Avar Müzikal Drama Tiyatrosu ile karşılaşılıyor.

Mahaçkale’nin görülmeye değer yerlerinden bir diğeri ise 1996 yılında, Sultan Ahmet Camii örnek alınarak yapılan, merkezî Cuma Camii. Avrupa’nın en büyük camilerinden biri. Cuma Camii o kadar büyük ki 17 bin kişinin aynı anda ibadet etmesine yetecek bir alana sahip.

Mahaçkale’nin manzarası Tarke-Tau Dağı’ndaki gözlem alanından izlenebilir.

Sarıkum

Sarıkum

Sarıkum

Avrasya’nın tek başına duran en büyük kumulu (barkanı) olan Sarıkum  Buynaksk bölgesinde. Kumulun ortalama yüksekliği 252 metre. Boyu 10 eni 3-4 km. Sarı Kum’dan yüksek olan kumullar yalnız Sahra çölü’nde bulunuyor. Avrasya’da ise daha yükseği yok. Sanırsınız ki birinin sihirli elleri, çöllere özgü bu masalsı parçayı, flora ve faunasıyla birlikte getirip Dağıstan’a bırakmış. Buraya hem hacılar hem turistler hem etnograflar hem de biyologlar geliyor, çünkü başka hiçbir yerde olmayan bitki ve hayvanları, burada görmek mümkün. Sarıkum Dağıstan’ın en sıcak yeri.

Şeyh Şamil (1797-1871)

Dağıstan deyince akla gelen en önemli şahsiyettir. Kafkas müslümanlarının Rus karşıtı destansı direnişinin, bağımsızlık mücadelesinin lideri ve sembolüdür. Dağıstan ve Çeçenistan’ın 3. imamı olduğu için İmam Şamil olarak da bilinir. Dağıstan’ın Gimri köyünde doğmuştur. Avar kökenlidir. Rusya İmparatorluğu’na karşı Dağıstan’da başlattığı bağımsızlık savaşını Çeçenistan’da sürdürmüştür. 70 bin kişilik Rus ordusuna karşı, yanında birkaç yüz kişi kalıncaya kadar direndikten sonra silahını bırakmıştır. Şeyh Şamil’in hocası, Kafkas mücahidlerinin ilk lideri Avar Türkü Gazi Muhammed’de Gimri köyünden.

Ulaşım

İstanbul Atatürk Havalimanından Yakutia Havayolları ile Krasnodar aktarmalı Mahaçkaleye gitmek mümkün. Türk Hava Yolları ile ancak Moskova aktarmalı gidilebiliyor. İstanbul Sabiha Gökçen havalimanından Çarşamba, Perşembe, Pazar günleri karşılıklı sefer yapan Rusline ve Groznyy Avia Airlines uçakları var. Rezervasyon ve bilgi için +90 944 6 675, + 90 216 588 88 00 http://www.merkurtourism.com/index.php?sayfa=bilet  Dağıstan Havayolları 2011 den beri sefer yapmıyor. Dağıstan’a vizesiz gidip 1 ay kalmak mümkün.

Yemekler

Dağıstan mutfağında akla ilk gelen, yeşillikler. Yeşillik, sofranın olmazsa olmazlarından… taze et ve yeşillik; Dağıstanlılar’ın uzun ömür formülü bu olsa gerek.

Dağıstan’da  her etnik topluluğun kendine özgü yemekleri var. Dağıstan’ın hemen her yerinde yapılan yemeklerden biri, ‘hinkal’. Bu yemek, et suyunda dilimlenmiş hamur parçalarının kaynatılması ile yapılıyor; içerisine et parçaları da atılabiliyor haşlanmış et ve sarımsaklı sosla servis ediliyor. Ama Kumuklar’ın, Avarlar’ın ve Laklar’ın yaptığı ‘hinkal’ birbirinden farklıdır; öyle ki tamamen başka bir yemek yediğinizi düşünebilirsiniz.

‘Kûrze’ de ünlü ve Dağıstan’ın her yerinde yapılan yemekler arasında. ‘Kûrze’ biraz mantıya benziyor; parçaları çok daha büyük ama ve et kullanmadan başka malzemelerle hazırlanıyor, üzerine süzme yoğurt dökülerek yeniyor.

İçine farklı malzemeler doldurularak yapılan, ‘çudu’ denilen börekler de ünlü.

Nogay çayı Dağıstan’da kahvaltıların vaz geçilmez içeceği. Oldukça doyurucu olan bu çay, hazır satın alınan preslenmiş yaprak çaydan koparılan parçaların sütte kaynatılması ile pişiriliyor; hiç soğutulmadan porselen kâselere dökülerek servise sunuluyor. Masada isteğe göre tereyağ ve tuz ilâve ediliyor.

Dağıstan’a özgü helva, evde pişirilmiş ekmek, taze sağılmış süt, evde yapılan peynir bulunabilirse harika olur.

Kaynaklar:

Wikipedia

Rusya’nın Kafkasyadaki incisi Dağıstan. Rusya’nın sesi RS FM.  http://www.rsfmradio.com/radio_broadcast/96741922/125109127/

Dikkaya, M. and R. Yılmaz, “SocioEconomic Analysis of Dagestan”, International EasternUniversity Journal, Vol. 1, no. 1, pp. 35-49 (1999).http://www.academia.edu/2405496/Dagistanin_Sosyo_Ekonomik_Analizi

Kavimler Kapısı Dağıstan’dan izlenimler.  Çetin Pekaçar. Nisan 1999 http://w3.gazi.edu.tr/~pekacar/dagistgez.htm

vb

BÜLENT PAKMAN. Ağustos 2014. İzin alınmadan ve aktif link verilmeden alıntı yapılamaz ve yayımlanamaz.

Twitter Widgets

IMG_2654Bülent Pakman kimdir   https://bpakman.wordpress.com/pakman/

Bülent Pakman’ın video arşivi:

Bülent Pakman youtube video kanalı 1

Bülent Pakman youtube video kanalı 2

Bülent Pakman dailymotion video kanalı

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s