Sibirya Tatarları

Deşt-i Kıpçak

Bugün Rusya stepleri olarak anılan Kıpçak Düzlükleri, Deşt-i Kıpçak, Karadeniz’in Kuzeyindeki dev coğrafya, bir zamanlar önce Doğudan sonra Kuzey’den gelen kavimlerin karşılaştığı yerdi. Doğu’dan göç eden bir çok Türk aşireti Kubrat Han önderliğinde 630 yılında burada Büyük Bulgar Hanlığı konfederasyonu kurdu.  Hanlık Kubrat Hanın ölmesini takiben yine Türk kökenli Hazarların baskısıyla 668 yılında dağıldı ve Hazar Devletine tâbi olarak İtil/Volga Hanlığı oluştu. 8. yüzyılda Kıpçak ve Kuman kavimleri Sibirya’daki İrtiş nehri kıyılarından ve Altaylardan gelerek Hazar ve Karadeniz’in Kuzeyine hakim oldular. Kurulan Hazar devletinin 965 yılında yıkılmasıyla Bulgar Hanlığıyla İdil (İtil/Volga) ve Kama nehirlerinin birleştiği bölgede yeni bir bağımsız devlet, İtil/Volga Bulgar Devleti kuruldu. Bu konuda daha geniş bilgileri OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN.

Altın Orda Devleti

1227 yılından itibaren Moğollar Kıpçak Düzlüklerini istila ve işgal etmeye başladılar.  1242 de Cengiz Han’ın torunu Batu Han bu topraklarda İtil/Volga Bulgar devletini ortadan kaldırarak Altın Orda (Altın Ordu) Devletini kurdu.

Türk tarihinin altın sayfalarını yazan Altın Orda imparatorluğu 14. yüzyıl sonunda, Timur’un  seferleri ve taht kavgalarının yeniden başlamasıyla  zayıfladı. Bunun sonucunda devlet altı Tatar/Kıpçak Hanlığına bölündü. Bunlar Kırım, Kazan, Kasım, Astrahan, Nogay ve Tümen bölgesindeki Sibir hanlıklarıydı.

Tatar nereden çıktı?

Moğol istilasına uğrayan Deşt-i Kıpçak halkına yeni Türk-Moğol kimliğiyle diğer kavimler Tatar demeye başladılar. Tatarlık böylece ortaya çıktı.

Tatar kelimesinin kökeni hakkında çeşitli görüşler:
– Asıl Tatar halkı eski bir Moğol kabilesidir.
– Tatar eski Türk dillerinde “diğer insanlar” anlamına gelmektedir. 
– İslâm dünyasında, “Tatar” kelimesiyle kastedilen, “Moğol” dur.
– Avrupa Moğollara Tartar/Tatar diyordu.
– Tatar, Rusların Altın Orda’ya tâbi olmuş bütün Türk halklarına (hattâ bazı hallerde temas ettikleri -Osmanlılar hariç- bütün Türklere) verdikleri bir isimdir.
– Ruslar, Türkleri sevmediklerinden dolayı onları kötüleme maksadıyla Kazan ahalisine, Moğollara izafen Tatar diyordu.

Etnik ve linguistik açıdan bugün Tatarlar denilen halkların ne “asıl Tatarlar”la, ne de Moğollarla hemen hiç bir ilişkileri yok ve hattâ kendi aralarında da (umumen Türk dilli ve Müslüman olmaları dışında) büyük farklar mevcut ise de, “Tatar” tabiri bir şekilde empoze olmuş ve yerleşip kalmıştır. 
XIII. Yüzyılda  Cengiz Han imparatorluğu’nun hâkimiyetine girmesiyle Anadolu’ya yerleşen Moğol boy ve kabileleleri arasında “Tatar” adını taşıyanlar dan dolayı, doğudan gelen ancak Moğol olmayan, başta çeşitli Türk toplulukları, hatta Azerbaycan Türkleri de dahil olmak üzere, pek çok Asyatik unsurlar da yaygın bir genellemeyle “Tatar” olarak isimlendirilmiştir.

Sibir hanlığı

Altın Orda Devletinin yıkılmasıyla ortaya çıkan altı Tatar/Kıpçak Hanlığından biri olan Sibir (Tatarca Seber) Hanlığı halkı Türklerin İdil-Ural Tatar halklarından olup Sibirya Tatarları, Sibir Tatarları, Batı Sibir Tatarları, Batı Sibirya Tatarları olarak adlandırılmaktadırlar. Bugünkü Sibirya’nın adı Rusça’da “Sibir” olup bu bu topraklarda yaşamış olan Sibirlerden kalmadır. Sibir adı ise daha sonra Hanlığın merkezi olan Sibir  (İsker) şehrinden gelmektedir. Sibir (Seber) hanlığı 1464 – 1598 yılları arasında Sibirya’da hüküm sürdü.

Hanlığın halkı önceleri Cengiz Han’ın oğlu Cuci’nin ulusuydu ve bilinen ilk hükümdarları, Mamık oğlu Taybuga idi. 14. yüzyıldan îtibaren Orta Asya’da hâkimiyet kuran, günümüzde çoğunlukla Özbekistan Cumhuriyetinde yaşayan bir Türk boyu olan Şibanilerden (Şeybaniler) İbak Han o yıllarda merkezi Tura ve Tobol ırmaklarının birleştiği yerdeki Çimki-Tura kasabası olan Tümen Hanıydı. İbak  kız kardeşini Taybuğaların Hanı Mar Han’la evlendirerek Taybugalarla yakınlık kuran İbak Han, daha sonra Mar Han’ı öldürerek, hanlığını ele geçirdi. Mar Han’ın akrabalarından Muhammet, 1495 yılı civarında İbak Han’ı öldürerek, Tobol ve Orta İrtiş’teki Türk boylarını birleştirdi ve hanlığın merkezini İrtiş üzerindeki (bugünkü Tobolsk’un 17 km yukarısında) “İsker” (Sibir) adındaki kaleye taşıdı. 16. yüzyılın başında Tümen Hanlığı’nın topraklarını tamamıyla ele geçiren bu hanlık, bundan sonra merkezinin adından ötürü Sibir Hanlığı olarak anılmaya başladı.

Batı’daki en kuvvetli Tatar kalesi olan Kazan’ın 1552’de Rusların eline geçtiğinde Sibir hanı olan Yadigar bir taraftan, yaklaşan Rus tehlikesini hafifletmek, diğer taraftan, güneydeki Kazak-Kırgız bozkırlarından gelen hücumlara karşı koyabilmek maksadıyla, 1555’te, Rus Çarı İvan’ı başarısından dolayı tebrik etmiş ve iki ülke arasında yakınlaşma sağlamıştır.

Küçüm Han

İbak Han’ın torunu Küçüm, 1563’de Yadigar’ı yenerek Sibir hanlığını ele geçirdi. Küçüm Han’ın ülkesinin temelini Kazak halkının oluşmasında önemli rol oynayan Kıpçak, Argın, Jalayır (Celâyir), Kerey, Nayman, Tabın, Kanglı, Karluk ve diğer kabileler teşkil ediyordu. Bunlar çok eskiden beri Kazak halkının ataları olan ve Türkçe konuşan Kıpçak kabileleriydi.  Ruslar diğer Türkçe konuşan topluluklar gibi bu kabilelere de Tatar adını vermişlerdi. Küçüm’ün hanlığı Batı Sibirya ve Kuzey Kazakistan topraklarını içine alıyordu. Küçüm Han Şamanizm ve Mecûsîlik yerine İslâmiyet’in yayılmasına çalıştı.

Don Kazakları

Öte yandan, Altın Orda devletindeki bazı Kıpçak aşiretleri zamanla asimile olarak Ortodoks Hıristiyan olmuş ve  Rusça konuşmaya başlamışlardı. Asılları Türk olduğu için onlara Kazak deniliyordu. Halbuki günümüz Kazakistan Kazaklarıyla ilgileri yoktu. Bir görüşe göre bunlar Rus knezlerinin zulmünden kaçan zümrelerinden teşekkül etmekte idi. Ruslarda Kazak “kanun ve hâkimiyet tanımayan” kimseler manasına geliyordu. Onlara Kazak denilmesinin sebebi buydu. Rus ordusu oluşturulurken bu Kazaklara savaşçılıkları nedeniyle önemli görevler verilmişti. Bundan sonra onlara Rus Kazakları (Lehçe ve Rusça okunuştan kaynaklanarak Kosak – Cossack da denmekte) ve Don boyunda yaşadıkları için Don Kazakları denmiştir. Ukrayna Kazakları ile ilgileri yoktur.

Rus Kazakları disiplin yönüyle zayıflardı,yağmacılık yapmakta ve Rus tüccarlarını da soymaktaydılar. Moskova bu yüzden üzerlerine kuvvetleri gönderdi ve bir bölümü yakalanıp öldürülürken diğerleri Volga boylarına kaçtılar. Başlarına Yermak Timofeyeviç geçti.  Yermak, Ural’ın doğusunda yağma yapılacak zenginliklerin bulunduğunu fark etti ve 1578’den itibaren o taraflara seferler düzenlemeye başladı.

1581’de  tüfeklerle donatılmış olan Kazaklar ve Ruslar Yermak komutasında Çuvaş Burnu Savaşı’nda Küçüm Han’ı yenerek Kaşlık kentini işgal ettiler. Buna rağmen Küçüm Han direnişe devam etti ve  1585’de çatışmada Yermak öldürüldü. Sayıları 150’ye inmiş olan Kozak-Rus askerleri, bu durum karşısında İsker’i terk ederek Rusya’ya kaçmak zorunda kaldılar.

Rus hakimiyeti

Ruslar 1586 yılının başlarında Sibirya’ya hanlığını yeni baştan adım adım fethetmeye karar verdiler. Rus askerleri, 29 Temmuz 1586’da Tara’ya yakın bir yerde eskiden Tatarlar’ın Çinki adını verdikleri şehrin yakınına yerleştiler. Ruslar bölgede kalıcı olmak için Tümen, Tobolsk, Pilim, Berezov, Surgut ve Tara şehirlerini kurdular. 1598’de Küçüm bugünkü Novasibirsk yakınlarında kuşatıldı. Obi Nehri muharebesi’nde yenilen Küçüm Han’ın Nogay Orda’ya sığınmasıyla Sibir hanlığı yıkıldı.

Bu son güçlü engelin ortadan kalkmasından sonra Rusya’nın önünde Büyük Okyanus’a kadar direnç gösterecek kuvvet kalmamıştı. Bundan sonra Ruslar  tüm Sibirya’yı ele geçirdiler.

18. yüzyıldan sonra Tatarların huzurları kalmadı. Zira Ruslar; bu yüzyıldan sonra dini, sosyal, kültürel yönlerden kendilerini kimlik değiştirmeye zorladılar. 1886’da çıkartılan bir kanunla, imamlık, kadılık yapacak kişilerin Rusça öğrenmesi mecbur kılındı. Müslümanlara ait eğitim kurumları kapatıldı, din değiştirmeye zorlandılar.

 

Abdurreşid İbrahim Efendi

19. yüzyılın sonunda Rusya Türkleri arasında yenileşme ve millî mücadele hareketini başlatanlar arasında Sibiryalı aydın Abdürreşid İbrahim önemli bir yere sahiptir. Rusya Türklerinin ilk liderlerinden seyyah, yazar, fikir adamı Abdürreşid İbrahim Sibirya Türklerinin baskı ve kimlik değiştirme zorlamaları karşısında bir yandan iyi yetişmeleri, uyanmaları için çalışırken diğer yandan onların korunmalarını sağlamak üzere etkileyebildiklerini Osmanlı devrinde Anadolu’ya göç etmeye teşvik etmiş ve bu şekilde toplam 70 bin Sibirya Türk’ünün 1907’den itibaren Anadolu’ya gitmesini sağlamıştır.

Abdurreşid İbrahim 1944 yılında Tokyo da vefat etmiş, Tamareien Mezarlığı’na defnedilmişti. Abdurreşid İbrahim hakkında daha geniş bilgileri OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN.

Türkiye’ye göç

Sibir Tatarlarının Rusya’daki yaşantılarının gittikçe ağırlaşması üzerine Abdürreşit İbrahim Efendi’nin Rusya ve Osmanlı yönetimleri nezdindeki girişimleri sonucunda Omsk çevresindeki on beş köyden 185 erkek ve 186 kadın Sibirya Türkü  kızak ve atlarla 5-6 günde Omsk istasyonuna geldiler. Tren olmadığı için hanlara yerleştiler. Ruslar göç  iznini zor vermişler hatta zorluk olsun diye özellikle tarihi kışa getirmişlerdi. 12 gün sonra yük ve hayvan vagonlarına binerek 1907 yılı Kasım ayının onunda hareket ettiler. Tren Ufa, Moskova, Kiev rotasını takip ederek Odesa limanına vardı. Gemi gelmediği için Odessa’da 15 gün hanlarda konakladılar. Tatarlar 1 Ocak 1908 Anadolu Kavağına ayak bastılar. Yol boyunca çok sayıda kayıpları oldu. Bu göçün daha geniş bir özeti gelecek sayfada verilmektedir: OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN.

Tatarlar İstanbul’da hükümetin yerleşmek üzere teklif ettiği yerlerden Konya’yı tercih edip Konya’ya 135 km. mesafede, Cihanbeyli’nin 35 km. batısında bulunan eski adı Reşadiye bugün Böğrüdelik denilen köye yerleştiler. Muaf oldukları halde gönüllü olarak askere gittiler. Birinci Dünya Harbi yıllarında; çoğunluğu Çanakkale’de olmak üzere, 30’un üzerinde şehit verdiler. Millî Mücadele’de Böğrüdelik’in fedakârlığı daha da büyüdü. Bu arada iki defa Yunan askerleri tarafından işgale uğrayan Akşehir-Meşrutiyet’teki Sibirya muhacirleri, Reşadiye’ye göçmüşlerdir.
Eli silah tutan erkeklerini vatan müdafaasına gönderen köyün geri kalanları da cephenin içinde aynı mücadeleyi vermişlerdir. İstiklâl Harbi’nde de birçok şehit veren Reşadiye’liler, şehit yetimlerine ve gazilere verilen aylıkları almayarak devlet hazinesine bağışlamışlardır.

Böğrüdelikliler günümüzde adet ve geleneklerini, öz kültürlerini korumaya devam etmektedirler. Yüz yıldır hiçbir cinayet olayı yaşamayan, hırsızlığın, arsızlığın girmediği köyde insanlar mutlu ve müreffeh bir hayat sürmektedirler.

Günümüz Sibirya Tatarları

Rusya Federasyonu içinde Tümen, Tobol, Omsk, Baraba, Novosibirsk, Tomsk şehirlerinde ve bu şehirlere bağlı birçok kasaba veya köyde yaşayan Tatarlar ile Tatarlaşmış diğer halklar, genel olarak Batı Sibirya Tatarları veya sadece Sibirya Tatarları olarak adlandırılır. Bunlar, genellikle Obi ve İrtiş ırmaklarının vadilerine yerleşmişlerdir. 15-16. yüzyıldan beri siyasî varlıklarını hissettiren bu Tatarlar sayıca özellikle Tobol, Tümen, Tomsk ve Baraba’da fazla olduklarından bu şehir adlarıyla da anılırlar.

Rusya Federasyonu’nun 2000 yılında federal bölgelere bölümlenmesinde Batı Sibirya Tatarlarının yaşadığı yerler iki ayrı federal bölgede yer almıştır. Batı Sibirya Tatarlarının yoğun olarak bulunduğu Tümen şehri Ural federal bölgesinde, Omsk, Tomsk, Novosibirsk ise Sibirya federal bölgesinde kalmıştır. 2002 nüfus sayımına göre Tümen bölgesinde 250.245 Tatar yaşamaktadır. Sibirya federal bölgesinde Omsk’ta 48.115, Tomsk’ta 20.147 ve Novosibirsk’te 27.880 olmak üzere toplam 253.058 Tatar bulunmaktadır.

Batı Sibirya Tatarlarının geneli ağızlarını konuşma dili olarak kullandıkları halde yazı dili olarak Kazan Tatar Türkçesiyle Rusçayı kullanmaktadırlar. Rusya toprakları içinde yaşayan ve özerk cumhuriyetleri bulunmayan Batı Sibirya Tatarlarının Tatarlıkları, ağızları, yazı dilleri, yönetimleri vb. özellikle Sovyetlerin dağılmasından sonra Rusya Federasyonu aydınları ve siyasetçileri arasında tartışma konusu olmuştur.

Kazan Tatarları Sibirya Tatarlarını kendilerinin bir kolu saymaya devam ederken, Aralık 1990’da birinci kongrelerini düzenleyerek bir birlik kuran Sibirya Tatarları artık kendilerinin Kazan Tatarlarından farklı özelliklere sahip ayrı bir Türk boyu olduklarını savunmakta ve Rusya içinde özerklik elde etmek istemektedirler.

Gerek bu bölgede ve gerekse Tataristan’da bu konularda genellikle birbirine zıt fikirler ileri sürülmekte ve tartışmalar yapılmaktadır. Aydınlardan ve halktan bir kısım Batı Sibirya Tatarlarının yaşadıkları topraklarda özerk bir cumhuriyet oluşturularak, ağızlarının yazı dili haline getirilmesini isterken diğer bir kısım mevcut yapının devamından yanadır.

Kaynaklar:

Sibirya Türkleri. Bülent Pakman. Ekim 2014. https://bpakman.wordpress.com/turk-dunyasi/gunumuz-turkleri-turk-devletleri/sibirya-turkleri/

İdil-Ural Tatarları. Bülent Pakman. Temmuz 2014. https://bpakman.wordpress.com/turk-dunyasi/gunumuz-turkleri-turk-devletleri/dest-i-kipcak-turkleri/tatarlar/

Mançurya, Japon ve Kore Türkleri. Bülent Pakman. Mayıs 2015. https://bpakman.wordpress.com/turk-dunyasi/gunumuz-turkleri-turk-devletleri/dest-i-kipcak-turkleri/tatarlar/mancurya-japon-ve-kore-turkleri/

Küçüm Han. Orhan Doğan. Türkiye Diyanet Vakfı. İslam Ansiklopedisi. Cilt 26. Sayfa 533. http://www.islamansiklopedisi.info/dia/ayrmetin.php?idno=260533

Sibiler ve Sibir Hanlığı. Tuğrul Korürek 03.03.2015.  http://www.mebmedya.com/m/tugrul-korurek-makale,214.html

Rus Kazakları.  e-Tarih Org. 6 Kasım 2007.   http://www.e-tarih.org/sayfa.php?sfid=326

Sibir Hanlığı. Türkçe Tarih. 15 Kasım 2015. http://turkcetarih.com/sibir-hanligi/

Sibirya Türk Toplulukları Tarihi / Leysen Şahin.  https://www.tarihtarih.com/?Syf=26&Syz=358906

Batı Sibirya Tatarlarının hayatını konu edinen ilk roman: İrtéş Tañnarı (İrtiş Tanları). Dr. Erdal Şahin. (Türk Dünyası Araştırmaları, S. 159, Aralık 2005, İstanbul, s. 165-171) http://tatarbogrudelik.blogspot.com.tr/2009/08/bati-sibirya-tatarlarinin-hayatini-konu.html

Sibiryadan göçün özeti. Böğrüdelik Köyü. 2 Ağustos 2009    http://tatarbogrudelik.blogspot.com.tr/2009/08/sibiryadan-gocun-ozeti.html

Türkiye’de Tek Özbek Köyü; Böğrüdelik (Reşadiye) http://www.tefekkurdergisi.com/Yazi Turkiyede_Tek_Ozbek_KoyuBogrudelik_Resadiye-703344.html

Bülent Pakman. Kasım  2015. İzin alınmadan ve aktif link verilmeden alıntılanamaz.

Twitter Widgets IMG_2654

Bülent Pakman kimdir   https://bpakman.wordpress.com/pakman/

Bülent Pakman’ın video arşivi:

Bülent Pakman video kanalı 1

Bülent Pakman video kanalı 2

Bülent Pakman video kanalı 3