Ahmet Zeki Velidi Togan

Zeki_ValidovTürk topluluklarında cumhuriyet fikrini ortaya atan Ahmet Zeki Velidi Togan (10 Aralık 1890 – 26 Temmuz 1970) Başkurt devrimi ve bağımsızlık hareketi önderi, Başkurt ulus bilincini uyandıran gerçek bir Türk kahramanı. Dünya çapında bir Türkolog ve tarihçi. 1919 da Başkurdistan Cumhuriyetinin ilan edilmesine önayak olmuş. Ordusuna Başkomutanlık etmiş. Sovyet döneminde adı unutturulmaya çalışılmış. Hayatının çoğunu sürgünlerde geçirmiş.  Diğer Orta Asya Türklerinin bağımsızlık mücadelesinde de emeği var. Sovyet yönetimine karşı Orta Asya’da 1917 – 1931 arası ayaklanma hareketi olan, Enver Paşa’nın da yer aldığı Türkistan Basmacı hareketinin önder kadrosunda yer almış, Türkistan milli birliğini kurmuş ve ilk başkanlığını yapmış. Türkçülüğün önemli isimlerinden birisi. Başkurtların Atatürk’ü.  Doğduğu Khüzen (Küzen) köyünde müze evi bulunmakta. “Togan” Kıpçak Başkurt Türkçesinde “doğan” demek.

Daha ilk medrese tahsilini yaparken bir yandan da özel Rusça dersleri alıyordu. Öğretmen olan annesinden Farsça öğrenmeyi de ihmal etmedi. 1902 yılında orta tahsil için Ütek’e bulunan dayısı Habib Neccar’ın medresesine gitti. Buradaki öğrenimi sırasında Arapça dersleri alarak dil bilgisini geliştirdi.
1908’de köyünden Kazan’a gelip burada özel dersler aldı.

1909 yılında mezun olduğu Kasımiye Medresesi’ne “Türk tarihi ve Arap edebiyatı tarihi muallimi” oldu. 1910–1911 seneleri arası Kazan Üniversitesi Filoloji bölümünde Sagay Türkleri’nden Prof. Nikolay Katanov ve Kazan’lı Rus Türkoloğu Nikolay Aşmarin gibi bilginlerle tanıştı. “Hatıralar” kitabında bu tanışmayı “…Benim eserimle hem îlmi yönden, hem de kendileri menşe itibariyle Türk olmak hasebiyle ilgilenenler Prof. Katanov ve Aşmarin olmuştur. Bunların her ikisi de Rus sansörü oldukları hâlde eserde Ruslara dokunan yerleri aslâ silmeyip kitabımın olduğu gibi çıkmasını sağladılar…” şeklinde anlatıyor. 4 yıl süren  öğretmenliği sırasında 1911 sonlarında yayınladığı “Türk ve Tatar Tarihi adlı kitabı sayesinde meşhur olmaya başladı. Zeki Velidi Togan “Hatıralar” adlı kitabında bu kitaptan şu şekilde bahseder: “ …Profesör Katanov’un tavsiyesiyle Kazan Üniversitesi Filoloji Fakültesinde dinleyici olarak derslere devam etmeye başladım. Başlıca şarkiyattan Katanov, umumî ve Rus lisaniyatından Profesör Bogoroditskiy, umumî tarihten Profesör Xvostov ve Xarlampoviç’lerin dersine devam ettim. Türk tarihine ait derslerimi kitap şeklinde yazmaya devam ettim… Katanov … bana Sibirya Türkleri lehçelerini okutur, aruz meselesiyle uğraştırır, Türk tarihine ait kaynakları kendi kütüphanesinden ariyet verirdi. Bununla tarih kitabımı yazmayı muvaffakiyetle ve kolaylıkla ilerlettim. Ben bu eseri biri 16. Yüzyıla kadar, diğeri ondan sonraki zamana ait olmak üzere iki cilt halinde bu kış yazdım…”. Bu eserin iyi yankıları sayesinde Kazan Üniversitesi Arkeoloji ve Tarih Cemiyeti’ne üye seçildi.  Akademik eğitim almamış bir tarihçiyi ünlü bilim adamlarının takdir etmesinden bu kitaba ihtiyaç duyulduğunu ancak o güne kadar kimsenin konuyu ele almadığını göstermektedir. Bunu kendisi “Türk ve Tatar Tarihi”(Kazan, 1912, s.3) kitabında şöyle ifade etmiştir. “…Bizim kitap çarşılarımızda, yazılacak tarih kitaplarına kaynak olabilecek pek çok eser satılmaktadır. Bunların hepsi, bir ikisi istisna edildiğinde Mustafad al-Akbar evladıdır. İşbu güne kadar hiçbir kimse hiç olmazsa şu çarşıdaki kitaplardan toplayarak da olsa bir eser çıkarmadı. Cerideler, mücelleler de bunun gibi eserlere ihtiyacın o kadar çok olduğunu söylediler ki, onları okuya okuya bıkmış olan insanlar da yok değildir. Halkın başına gelen şu ihtiyacın kendi başımıza da gelmesi sebebiyle(bundan üç sene evvel) çok eserden toplayıp işbu Türk ve Tatar Tarihi isimli eserimi yazdım…

Togan’ı takdir eden bilim adamlarından Yusuf Akçura Türkiye’de “Türk Yurdu” dergisinde, Kırım’da İsmail Gaspıralı “Tercüman” gazetesinde, Kazan’da Prof. Katanov ile müsteşrik Yemelyanov Rus ilmî dergilerinde övgüyle Togan’ın kitabından söz etmişlerdir. Togan eseri hakkında en samimi temaslara giren kişinin Prof. Barthold olduğunu ve ilmî bakımdan takdir ettiğini “Hâtıralar” adlı kitabında belirtmiştir.

Akademik çalışmalar

Mezun olduğu üniversitenin Tarih Coğrafya Etnografya Derneği tarafından 1913 yılında Fergana’ya, 1914 yılında Buhara’ya tarih, edebiyat ve etnografya araştırmaları yapmak için gönderildi. Fergana’da Yusuf Has Hacip’in 11. yüzyıla ait Kutatgu Bilig adlı eserinin yeni bir el yazması nüshasını buldu. Bu seyahat neticelerine ait hazırlamış olduğu raporlar başta Petersburg Arkeoloji Cemiyeti olmak üzere Kazan ve Taşkent Arkeoloji cemiyetleri mecmualarında yayınlandı.

Siyasi yaşamı

1905 Rus Devriminden sonra Türkçülüğün başlangıcını teşkil eden Tüm Rusya Müslümanları Kongresi hareketine katıldı. Bu hareket tarafından tayin edildiği Rus Millet Meclisi Duma’da Ufa Müslümanlarının temsilcisi olarak bulunmak üzere Petersburg’a gitti. Böylece bilimsel çalışmalarına siyasî çalışmalarını da eklemiş oluyordu. Bu sırada Bolşevik İhtilâli patlak verince Türklerin durumunun düzelmesi için mücadeleye girişti, Rusya Müslümanlarının geçici Merkez Bürosu üyeliğini yaptı.  Merkez Büronun 1917 Haziranı’nda Kazan’da topladığı kurultayda  “İç Rusya ve Sibirya Müslüman Türk-Tatarlarının” medenî muhtariyeti ilan edildi. Bolşevik İhtilâli’nden 22 gün sonra  29 Kasım 1917 tarihinde de İdil-Ural Devleti Milli Meclisi kuruldu. Togan’ın üyesi olduğu bu Meclis, Orenburg’u 18 Şubat 1918 tarihinde işgal eden Bolşevikler tarafından, yerine Sovyet Sosyalist Tatar-Başkurt Cumhuriyeti’ni (İdil-Ural Devleti’nin Sovyet şeklini) kuracakları gerekçesiyle, dağıtıldı. Bolşevikler bu arada Togan’ı tutukladılarsa da 7 Haziran 1918 tarihinde hapisten kaçtı. 23 Mart 1919 da Bolşevikler tarafından Başkurt muhtar cumhuriyeti hükümeti kurulduğunda Togan, harbiye nazırı oldu. Bundan sonra Devrim sırasında verdikleri mücadelede yardım ettikleri Lenin, Stalin ve Troçki ile verdikleri sözleri yerine getirmeleri için defalarca görüştü fakat olumlu sonuç alamayınca Türkistan’a çekilip orada mücadeleye devam etme kararını verdi.

Basmacı hareketi

Türkistan Millî Özerk Hükûmetinin bastırılmasından sonraki Basmacı Hareketi’nin içinde bulundu. 1920-23 yıllarında Türkistan’da amansız bir mücadeleye giriştiyse de başarılı olamadı. Türkistan Millî Birliği’nin kurucusu ve ilk başkanıdır.

Zeki Velidi Togan 1923 yılında İran’da bir kütüphanede İbn-i Fadlan’ın seyahatnamesini buldu. Bu seyahatnameye göre İtil Bulgar Hanı Alamuş (Almış) Abbasi halifesi Muktedir’den 921 yılında İslam hakkında bilgi almak ve öğrenmek için mimar, mühendis ve din bilginleri göndermesini istemiş, 922 yılında Arapların teşviki sonucu İtil Bulgarları  Alamuş önderliğinde İslamiyet’i kabul etmişler, Alamuş (Almış) Han adını da Cafer olarak değiştirmiş.

Türkiye’ye gelişi

Paris, Londra ve Berlin’deki birçok Orta Asya tarihçisi onunla çalışmak istemesine rağmen, devrin Türkiye Milli Eğitim Bakanı Hamdullah Suphi, Fuad Köprülü, Rıza Nur, Yusuf Akçura’nın istekleri sayesinde Türkiye’den davet aldı.
20 Mayıs 1925 tarihinde geldiği Türkiye’de, Maarif Vekâleti Telif ve Tercüme Encümenine tayin edildi. O zamanki Ankara’nın kitap açısından yetersiz olması yüzünden kendi isteği ile İstanbul Darülfünunu Türk Tarihi Müderris Muavinliği’ne tayin edildi. Bundan sonra İstanbul ve Anadolu kütüphanelerinde hummalı çalışmalarına başladı fakat 1932 yılında I. Türk Tarih Kongresi’nde tıp doktoru Reşit Galip’in sunduğu Orta Asya’da iç deniz olduğu ve bunun sonradan kuruduğu konusu hakkındaki tebliğini eleştirince, Togan aleyhine bir kamuoyu oluştu. Kendisine takınılan bu kötü tutum üzerine ülkeyi terk etme kararını verdi.

Avrupa yılları

8 Temmuz 1932 tarihinde istifa ederek Viyana’ya gitti. 1935 senesinde Viyana Üniversitesi’nden felsefe doktoru ünvanı aldı. 1935-1937 yılları arasında Bonn Üniversitesi’nde, 1938-1939 yılları arasında Göttingen Üniversitesi’nde profesör olarak ders verdi.

Türkiye’ye dönüş

1939 yılında milli eğitim bakanının daveti üzerine tekrar Türkiye’ye geldi, İstanbul Üniversitesi’nde Umumî Türk Tarihi Kürsüsünü kurdu. Kazakistan’da iken yararlandığı,  Prof. Nikolay Katanov’un (1862-1922) kitaplığını satın alarak Türkiye’ye getirmiştir. Bu kitaplık  İstanbul Üniversitesi Türkiyat Enstitüsündedir.
İkinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru 1944 yılında, Türkiye’de Sovyetler aleyhine faaliyet ve Turancılık suçundan tutuklanıp mahkeme edildi. İnönü döneminin korkaklık siyasetinin utanç verici örneği olan Irkçılık-Turancılık Davası sonucunda 10 yıl hapse mahkûm edildiyse de askerî mahkeme kararı bozdu ve Togan beraat etti. Bu olay ayrı bir yazımızın konusunu teşkil etmektedir. OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN

1948 yılında yeniden döndüğü üniversitedeki görevine ölümüne kadar devam etti. 1951 yılında İstanbul’da toplanan XXI. Müsteşrikler Kongresi’ne başkanlık etti. Bu onun bilimsel alandaki şöhretini çok daha artırdı. 1953 yılında İstanbul Üniversitesi’nde İslam Tetkikleri Enstitüsü’nü kurdu. 1967 yılında kendisine Manchester Üniversitesi tarafından bir onur doktorası verildi.

Zeki Velidi Togan 26 Temmuz 1970’te İstanbul’da vefat etti.

Başlıca eserleri

İlk eserini  daha yirmi yaşında iken “Türk Kavimlerinde Dört Mısralı Şarkılar” adıyla yayımladı. Türkiyede iken Türk tarihi, İslam uygarlığı konularında verdiği çok sayıda eserleriyle tanındı.

Türk Kavimlerinde Dört Mısralı Şarkılar (1910)
Türk ve Tatar Tarihi (1912)
Bugünkü Türkistan ve Yakın Mazisi (1928-1942)
Moğollar Devrinde Anadolu’nun İktisadi Vaziyeti (1931)
Türkistan Tarihi (1939)
Buruni’nin  Dünya Hakkında Tasavvuru (1946)
Moğallar Cengiz ve Türklük (1941)
Umumi Türk Tarihine Giriş 1 (1946)
Tarihte Usul (1950)
Harezmce  Tercümeli Mukaddimetü’l  Edep (1951)
Hatıralar (1969)
Türklüğün Mukadderatı Üzerine (1970)
Kur’an ve Türkler (1971)
Oğuz Destanı (1972)

Türkçülük sadece Türkçüyüm demekle olmamalı. Birazda başarılı olmak gerektir.” Prof. Dr. Zeki Velidi Togan

Kaynaklar:

Zeki Velidi Togan. Vikipedi http://tr.wikipedia.org/wiki/Zeki_Velidi_Togan

Zeki Velidi Togan ve Tarihçilik Üzerine. Erk Kurban. 23 Nisan 2013.  http://www.oncevatan.com.tr/zeki-velidi-togan-ve-tarihcilik-uzerine-makale,29406.html

Başkurtlar. Bülent Pakman OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN

Başkurtistan. Bülent Pakman OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN

İdil-Ural Tatarları. Bülent Pakman OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN

Bülent Pakman. Kasım 2014. İzin alınmadan, aktif link verilmeden yayımlanamaz, alıntı yapılamaz.

Twitter Widgets Facebook Widgets

kara 2Bülent Pakman kimdir  https://bpakman.wordpress.com/pakman/

.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s