Göktürkler

Göktürkler 552 – 745

Gokturkut

Doğu ve Batı Göktürkler

Göktürkler, 542’ye kadar Altay Dağları’nın güney eteklerinde yaşamışlardır. Çin kaynakları, ittifakla Göktürklerin Hunlardan geldiğini ifade etmektedir. Göktürkler, “Aşina” (Asena) adını taşıyan ve kelime anlamı olarak kurt neslini ifade eden bir Hun ailesine mensuptular. Kurt, Oğuz Kağan Destanı’nda yol gösterici olarak ifade edilmektedir.

İlk Göktürk Kağanlığı  Asya’nın doğusunda Çin devletinin, batısında Sasani-İran devletinin sınırladığı İç Asya bozkırlarında, doğuda Avarlar, batıda Eftalit/ Ak Hunlar ile yapılan mücadeleler sonucunda Bumin Kağan’ın Juan-Juan devletini yıkmasıyla 552’de kuruldu. Kardeşler arasında yönetsel paylaşım olarak Batı ve Doğu diye iki Hanlığa bölündü. İlk Kağanları Doğu kanadını yöneten Bumin Kağan, Batı kanadını yöneten kardeşi İstemi Yabgu’dur. Bumin Kağan’ın 552’de ölümü üzerine yerine önce oğlu K’o-lo (Kara) ve arkasından da kardeşi Mu-kan (553-572)
geçti. Çin’in de egemenlik altına alınmasıyla Mu-kan ve İstemi’nin başında bulunduğu Göktürk hakanlığı bu devrede haşmetli çağına ulaşmıştır.

Mukan 572’de öldü. Yerine kardeşi T’a-po (572-581) geçti. Devleti muazzam bir genişliğe ulaştıran Mukan’ın hatırası Orhun Kitabeleri’nde aksini buldu. Bu büyük hakanın Ötüken’de düzenlenen muhteşem cenaze töreninde, Bizans imparatorluğu da dahil, komşu devlet ve kavimlerin heyetlerinin de hazır bulunması, devletin ulaştığı saygınlığın bir işaretiydi. Mukan’dan sonra da bu saygınlık devam etmiştir.

576’da İstemi Kağan Kırım’da Bizans’a ait Kerç kalesini ele geçirdi. Böylece, Mançurya sınırlarından başlayarak Karadeniz’e kadar uzanan Göktürk hakanlığı, genişlemesinin son noktasına ulaştı. Aynı yıl İstemi Kağan öldü yerine oğlu Tardu geçti (576-603).

Göktürk Devleti 582’de İşbara idaresindeki Doğu Göktürk hakanlığı ve Tardu idaresindeki Batı Göktürk hakanlığı adıyla resmen ikiye bölündü. Doğu kanadı yerine kurulan Birinci Doğu Göktürk Kağanlığı 582 – 630 arasında varlığını sürdürdü. 630 yılı, her iki Göktürk Devleti’nin de ǁin karşısında boyun eğdiği bir tarihtir. Bundan sonra, Doğu hakanlığında olduğu gibi, Batı hakanlığında da, Göktürk gruplarının başında Aşina soyundan birçok prens/kağan bulunduysa da bunlar, çoğunlukla ǁin’in himayesinde, kontrolünde ve desteğinde birer kukla memur olmaktan öte bir Şey ifade etmemekteydiler. ǁin, Batı Göktürk topraklarını ancak 658’de tümüyle kontrolüne alabildi. Doğu Göktürkler 630 – 681 arası Çinlilerin tahakkümünde yaşadılar. Batı kanadı ise 658 de yıkıldı.

681 yılında Asena (Aşina) ailesinden Kutluk Kağan, gizli bir teşkilat kurarak, Çin’in kuzeyine yerleşmiş Türk boylarını yeniden toparlamayı başardı. Kısa sürede 5 bin kişilik bir kuvvet oluştu. Mücadeleye katılanlar arasında Tonyukuk da bulunmaktaydı.
Çin, Kitan ve Dokuz Oğuzlar (Uygurlar) ile yapılan savaşlar sonucunda Ötüken ormanında Göktürk Kağanlığı yeniden güçlendi (Not: 
Ötüken şehir değil, ormanlık bölgenin adıdır). Kutluk Kağan, ili (devleti/ulusu) yeniden derlediği için İlteriş (il – devlet kuran) adını aldı.  Akınlar sonucu ǁin vali ve kumandanları mağlup edildi. Asıl büyük darbeler Hin-çu’da (Nisan 685) ve So-çu’da (Ekim 687) vuruldu. ǁin’den başka 7 kez K’i-tanlar ve 5 defa da Oğuzlar üzerine sefer eden İlteriş Kağan, kuzeyde Kögmen dağlarına (Tannu-ula), doğuda Kerulen ve Onon nehirlerinin yüksek vadilerine, batıda Altaylar’a kadar uzanan sahadaki Türk ve yabancı kavimleri, toplulukları hakimiyeti altına aldı. Devleti yeniden kurup teşkilatlandıran, töreyi yeniden hakim kılan İlteriş, Ötüken yaylasında yeniden dalgalanmaya başlayan kurt başlı sancağın gölgesinde 692 yılında öldü.

Kutluk Kağan’dan sonra kardeşi Kapgan (Kapağan) Kağan geçti. Kapgan
696 yılındaki Çin seferinin ardından, Yenisey bölgesini işgal etmekte olan Kırgızlar üzerine seferi zorunlu buldu. Zira Kırgız kağanı, Türgiş (On-ok) kağanı ile Çin kağanı yanına alarak, Göktürkler’e  karşı bir ittifak oluşturmaktaydı. Buna göre; müttefik ordusu Altun-yış’da (Altun ormanı=Altay dağları) buluşarak, Göktürk ülkesine saldırılacaktı. Tehlikenin derhal  bertaraf edilmesi gerektiğine inanan Kapgan ve Tonyukuk, çetin bir sefer sonunda Kögmen dağlarını aşarak, Yenisey kaynaklarında Anı ırmağı kıyısında Kırgızları bastırdı ve Kırgız ülkesini teslim aldı. Sıra ittifakın diğer iki ortağında Türgişler ve ǁin’de idi. Ancak öncelikle Kapgan kagan, ordu ve idareyi yeniden düzenledi.

Kapgan, Tonyukuk’un yüksek kumandasında batı orduları grubunu Türgişler üzerine sevketti. bugünkü Tokoi kasabasında yapılan savaş (698) sonucunda Balkaş, İli, Isık göl, Çu ve Talas bölgelerinde bulunan On-oklar’ın bütün To-lu ve  Nu-Ģi-pi kabileleri Göktürk birliğine dahil edilmiş (699), Hakanlığın sınırları batıda Kengü Tarban’a
(ǁıy ırmağı-güney Kazakistan- Maveraünnehir arasındaki Kang-kü ülkesi. Tarban/nd şehri: Seyhun’un orta mecrasında Arıs ırmağının bu nehre döküldüğü yerdeki Şaş bölgesinin başkenti, Otrar=Farab şehri) ve Fergana’ya dayandı. Tonyukuk ve Bilge’nin de katıldığı 100 bin kişilik bütün askerî gücüyle Çin’e girdi (698). ǁin kuvvetlerini yendi. Kapgan buradan kuzeye yöneldi. Çin orduları kumandanı Ça-ça Cung-i (Ça-ça Sengün), saldırıya cesaret edemeyerek, Göktürk süvari tümenlerinin geçişini uzaktan seyretmek zorunda kaldı. 700-701 arasında Maveraünnehir bölgesini ele geçirdi. Göktürk ordusu asırlardan beri İran-Tûran/Türk ülkelerinin arasında tabiî sınır kabul edilen Temir Kapıg – Demir Kapı’ya ulaştı. Şubat 702’de, Doğuya sefer düzenleyerek, Sogdlular dağıtıldı. 704 yılında Ming-Şa (Ming-sha-hien/Kansu’da bugünkü Çung-wei-hien) savaşında 80 bin kişilik bir Çin ordusu bozguna uğratılarak; ardından Lung-çu, Yuan-çu ve Hin-çu’ya da 11 akın yapıldı.

Bütün Türk toplulukları Göktürk egemenliğini kabul etmiş olmalarına rağmen, Türk kuvvetlerinin uzak bölgelerdeki meşguliyetlerinden de yararlanarak zaman zaman isyan ederek, devleti meşgul etmekten de geri kalmamakta idiler. 710 yılında Bilge-Kül
Tegin idaresindeki Göktürk ordusu Kögmen dağlarını aşıp, isyan eden Kırgızlar üzerine yürüyerek, Songa ormanında 2.defa mağlup etti. Tola ırmağı civarındaki Bayırkular da, Türgi-yargın gölü savaşıyla tekrar itaat altına alındı. 711 yılında yine baş kaldırmış olan Türgişler üzerine gidilerek, tabi kagan So-ko öldürüldü ve Kara Türgişler itaat altına alındı. Bilge’nin kızkardeşi ile evlendirilen Bars Beğ, Türgiş kağanı ilan edildi.

Gök Türkler tekrar isyana kalkışan Türgiş ve Karluk iç isyanları bastırmakla meşgulken, Kuteybe bin Müslim idaresindeki Müslüman kuvvetleri de Maveraünnehir bölgesinde başarılı ve kalıcı fetih hareketlerinde bulunuyorlardı (711-714). Bu arada İnel ve Bilge’nin de bulunduğu kuvvetlerle Çin’in yığınak merkezi olan Beş-balık kuşatıldı, fakat ele geçirilemedi. Kapgan’ın 715 yılındaki Dokuz-oğuz seferi ile, Oğuzlar
mağlup edildi.

Temmuz 716’da Kapgan’ın ölümüyle İnel yerine geçti ancak isyanları önleyemedi. İnel kağan öldürülerek yerine İlteriş’in oğlu Bilge geçti. Bilge Kağan kardeşi Kül Tigin’e ordunun komutanlığını, Tonyukuk’a vezirlik görevini verdi. Eylül 720’de Şan-tan savaşında Çin mağlup edilerek, daha önce kuşatılmış olan Beş-balık ele geçirildi. Ardından Kan-çu, Yüan-çu, Liang-çu bölgeleri, düzenlenen 10 sefer sonunda ele geçirildi. 722-723 yıllarında düzenlenen seferlerle K’itanlar ve Tatabılar bertaraf edildi. 725’de ölen  (veya 726) Tonyukuk için Abide/Kitabe dikildi. 731-734 da Orhun Yazıtları yazıldı. Bilge kağan, Tonyukuk’un ardından diğer bir yardımcısı ve kardeşi,
Kül-Tegin’i de 731 yılında kaybetti. Kitabesi Yollıg Tegin tarafından yazılıp taşa 20 günde kazıldı. 734’de Bilge Kağan zehirlenerek öldürüldü. 735’de metnini yine Yollıg Tegin’in kaleme aldığı kitabesinin taşa kazınması bir ay dört günde tamamlandı.

Göktürkler‟in içine düştüğü sıkıntılı durumlardan yararlanan Basmıllar-Karluklar ve Uygurlar ittifak ederek, bir Basmıl başbuğunu Kağan ilan ettiler. Onun öldürülmesiyle yerine 745’te Uygur İl-teber geçirildi. Göktürk Devleti Uygurlar’ın aynı yıl  Ötüken’e girmesiyle son buldu.

Göktürk Devleti, Türk tarihinde Türk adı ile kurulan ilk devlettir. Bu dönemde İpek Yolu Türklerin denetimine girmiş ve Türkler Çin’e üstünlüklerini kabul ettirmişlerdir.

Orhun vadisindeki Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları ve onlarla birlikte kabul edilen Tonyukuk yazıtlarından oluşan Orhun yazıtları ile ilgili açıklamalarımız ayrı sayfalarda verilmiştir:

Orhun Yazıtları OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN

Bilge Kağan Yazıt Metni OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN

Kaynaklar:

Wikipedia

Türkler Ansiklopedisi. Yeni Türkiye Yayınları 2002.

Bülent Pakman. Sayfa reorganizasyonu Aralık 2019. İzin alınmadan, aktif link verilmeden yayımlanamaz, alıntı yapılamaz.

Facebook Widgets

kara 2Bülent Pakman kimdir?