Afganistan Türkmenleri

Müslüman olduktan sonra Araplar tarafından Türkmenler olarak adlandırılan Oğuzların Batıya göç etmeyenleri Horasan’da, günümüz Afganistanı’nda ve günümüz Türkmenistanı’nda yaşadılar. Türkmenlerle ilgili ayrıntılı yazımızı OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN. 1885 yılında Rusya ve Afganistan arasında yapılan sınır tespitinden sonra Afganistan Türkmenleri, Türkmenistan Türkmenleri ile Horasan Türkmenlerinden ayrıldılar.

Yaşadıkları yerler
Günümüz Türkmenlerinin Hazar Ötesi grubuna giren Afganistan Türkmenleri, Amuderya’nın kıyı kesimlerinde, Andkhoy ile Akcan’ın kuzeyinde Belh ve Faryab illerinin sınırında (Çöllük bölgesinde) olmak üzere Mezarı Şerif’ten Herata kadar olan bölgede Afganistan’ın kuzey kısmında yaşamaktadırlar.

Vilayet bazında yaşadıkları yerler
Kunduz vilayetinde: Hazret-i İmam, Deşt-i Aççi, Kale-i Zal, Çar-dere gibi ilçeler ve Kunduz merkezinde. Han-abad ilçesinde de dağınık olarak. Kale-i Zal ilçesinin % 90’ı Türkmen’dir.

Belh (Mezar-i Şerif) vilayetinde: Kelder, Hayratan, Şortepe, Devlet-abad, Çai, Belh, Çimtal, Çarbölek, ilçeleri ve Mezar-i Şerif şehir merkezinde. Kelder, Şortepe, Hayratan ve Çai ilçelerinde ikamet edenlerin tamamı.

Cüzcan vilayeti sakinlerinin çoğunluğu. Garkın, Ham-i ab, Mengecik ve Mürdiyen ilçelerinin tamamı. Akça, Andhoy, Karamkol, Hançarbağ, Korgan ve Hücedükke ilçelerinde  çoğunluk olarak. Feyzabad ilçesi ile Şibirgan (Cüzcan) şehrinin merkezinde de varlar.

Faryab vilayetinin Devlet-abad, Şah, Kaysar, Şirin-tegab, Almar ve Cumabazar ilçelerinde. Bunlardan Devlet-abad ve Şah’ın nüfusunun ekseriyetini oluştururlar.

Badgis vilayetinin Marçak (Mervçak) ilçesi nüfusunun tamamını  oluştururlar. Kale-i nev ilçesinde de  yaşamaktadırlar.

Herat vilayetinin Turgundi, Gulran, Guriyan ve Encil ilçelerinde.

Semangan vilayetinin Hulm ilçesinde.

Bağlan vilayetinin Pül-i Homri ilçesinde ve Dehana-yı Gori ilçesine bağlı Çeşme-i Şiir kasabasında da yaşamaktalar.

Seripul vilayetinin merkezinde dağınık olarak.

Ferah, Leşkergah, Kandahar, Kabil şehir merkezlerinde de az çok bulunmaktadırlar.

Geçim kaynakları
Ersarı, Alili, Sarık, Salır, Teke, Çavdır, Yamut, Göklen uruklarından oluşan Afgan Türkmenlerinin yarı göçebe hayat sürenleri hayvancılıkla geçinirler. Halıcılık geleneksel geçim kaynağıdır. Özellikle Türkmen-Andkhoy Bilçik halıları çok tutulmaktadır.  Çiftçilik, marangozluk, duvarcılık, gümüş işçiliği, ayakkabı tamirciliği, seyislik, süpürge yapımı da diğer geçim kaynaklarıdır. Türkmenler, Amerikan işgalinden bu yana daha çok inşaatlarda kalıpçı, duvarcı, sürücü v.b. olarak Türk şirketlerinde çalışmaktadırlar.

Din ve aile yapısı
Afgan Türkmenleri Sünni Müslüman olup kendi içine kapanık ve yabancılara fazla açılmayan bir topluluk. Kadınları, İslâm dininin bir geleneği olarak, erkeklere görünmezler. Fotoğraf çekilmesinden de pek hoşlanmazlar. Gelin gelen kız artık yeni bir aile düzeninin parçası olur. Yeni hayatını artık ev işleri, dokumacılık ve çocuk bakımı doldurur. Kocası üzerine ikinci, ya da üçüncü, hatta dördüncü bir eş daha getirebilir. Bu durumda eşlerden herbirisine düşen iş yükü biraz daha azalır.

Dil
Afganistan’daki Türkmenler Afganistan’ın resmi dili Darice ve Türkmence konuşurlar. Eserleri Çağatay-Özbek yazı dili koluna ait özellikler taşır. Mevlana Celalettin Rumi Belh şehrinde doğup büyümesine rağmen eserlerini Farsça yazmıştır. Afganistan’daki Türkmenlerin büyük çoğunluğunu, Ersarı boyu oluşturmaktadır. Ersarılar, diğer Türkmen boylarının az da olsa kullandıkları, Türkiye Türkçesiyle de ortaklık gösteren –yor, -yo şimdiki zaman eklerini kullanmaktadır.  Edebî eserlerde de en sık kullanılan şimdiki zaman eki –yor’dur.

Nüfus
Afganistan’daki Türkler arasında Özbeklerden sonra en kalabalık grubu Türkmenler oluşturmaktadır. 19. yüzyılın sonlarında Afganistan’da 50 000 Türkmen yaşıyordu. O devirde Afganistan’ın sınır bölgelerinde (Mezar bölgesinde, Şerif vilayetinde, Maymana, Kunduz ve Şibirgan civarlarında) yaklaşık 7000 Ersarı Türkmeni ailesi yaşıyordu. 1939 yılına kadarki dönemde Afganistan’da yaşayan Türkmen halkının sayısı epeyce arttı. Bu durum, Türkmenistan’da üretme çiftliklerinin birleştirilmesinin zorunlu hale getirilmesi neticesinde Türkmen halkının büyük bir kısmının Afganistan’a kaçıp gitmesi ile açıklanabilir. 1978 yılında Türkmenler, Afganistan halkının % 3’ünü oluşturmaktaydı. 1978-1987 yılları arasında yapılan savaşlar, Afganistan’ın demografik durumuna ve aynı zamanda Afgan Türkmenlerinin hayatına olumsuz bir şekilde tesir etti. Afganistan’ın Sovyet sınırlarında bulunan vilayetlerinin nüfusu bu dönemde büsbütün azaldı. Çünkü bölge halkının çoğu Pakistan’a ve İran’a göçmüştür. Afgan nüfus sayımlarında Türkmenlerin yaşadığı bazı köy ve kasabalar nüfusa dahil edilmemiştir ve Türkmen kadınlarının neredeyse hiçbiri nüfusa kayıtlı değildir bu yüzden Türkmenlerinin sayısı istatistiklerde az gösterilmektedir. Afgan Türkmenlerinin sayısı 3 milyon olarak tahmin edilmektedir. Bunu 400 bin olarak telaffuz edenler de vardır. Bugüne kadar herhangi bir sayım yapılmış değildir. Özbekler ve Türkmenlerden başka, Afganistan’da Halaç, Tatar, Hazara, Kazak, Kızılbaş, Karakalpak, Kırgız, Aymak, Avşar Türkleri’nin varlığı bilinmektedir.

KAYNAKLAR:

Hazar Ötesi Türkmenleri ve Türkmenistan. Doç. Dr. Mehmet Kara. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. sayı 14. Güz 2002.

Afganistan Türkmenleri. Dünya Türkmenleri Eğitim Vakfı. http://www.dtev.org/v2/index.php?ms=sayfalar&sg=detay&bi=26

Vikipedi Afgan Türkmenleri http://tr.wikipedia.org/wiki/Afganistan_Türkmenleri

Bozkırın Cesur Atlıları: Afganistan Türkmenleri. Sabrina ve Roland Michaud. National Geographic Dergisi, Kasım 1973. Çeviri: Doç. Dr. Yalçın İzbul. 1983 http://guneyturkistan.wordpress.com/2009/09/06/bozkirin-cesur-atlilari-afganistan-turkmenleri/

vb

Bülent Pakman. Ekim 2014. İzin alınmadan ve aktif link verilmeden alıntılanamaz.

Twitter Widgets Facebook Widgets

IMG_2080Bülent Pakman kimdir    https://bpakman.wordpress.com/pakman/

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s