Karapapak Türkleri

Karapapaklar Kuzey Kafkasya’da Derbent’te, Gürcistan’ın güneyinde Borçalı’da, Azerbaycan’da Kazak’ta, Güney Azerbaycan’da Sulduz’da ve Türkiye’de daha çok Çıldır, Arpaçay, Kars, Kuzeydoğu Anadolu’da yaşayan bir Türk boyu.

Papak

Papak günümüz Azerbaycan Türkçesinde şapka ve kalpak anlamına geliyor. Nitekim Karapapaklar siyah astragandan (kara kuzu) yapılan papak (kalpak) giydikleri için onlara bu ad Kafkasya’daki komşu halklar tarafından verilmiş.

Karapapak – Karakalpak ne farkı var?

Adlarını bir başka kara kalpak giyen insanlardan alan Karakalpaklar, Özbekistan’ın  batı kesiminde özerk bir cumhuriyet olan Karakalpakya’da (Karakalpakistan’da) yaşayan ve lehçeleri Kıpçak grubuna giren bir halk. Kazak Türkleri’nin bir boyu olarak da kabul edilebilirler. Karakalpaklar bir başka yazımızda anlatılmıştır OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN.

Karapapaklar ise Azerbaycan Türklerinin Sünni boylarından olup günümüz lehçeleri Oğuz grubundan ve Azerbaycan Türkçesine yakın. Kadim Türkçeleri Divan-ı Lügat-ı Türk’te yer alan kelimeleri içeriyor.

Günümüz birbirleriyle ilgileri olmayan Karakalpakları ve Karapapakları karıştırmamak gerek.

Kökenleri

Karapapakların kökeninin Oğuz ya da Kıpçak oluşu konusunda farklı görüşler var. Bir görüşe göre kökenleri Kıpçak ve Karakalpakya. Ataları 4. Yüzyıl’da Kazakistan’dan Arap Yarımadası’na, 6. Yüzyıl’da da Araplarla yaşadıkları sorunlar yüzünden Kafkasya’ya göç etmişler. Bir başka görüşe göre ise Oğuzların Üç-Oklar, Dağ-Alp, İmirli boyuna mensuplar.

Daha çok kabul gören ise Hunların Batı’ya göçleri sırasında MS 150 de Borçalı ve Kazak olarak adlandırılan iki Türk boyu halinde kuzeyden Kafkaslar’ı aşarak Kür Irmağı boylarına yerleştikleri. Adlarını verdikleri Borçalı ve Kazak yöreleri onların yeni anavatanı oldu. Gümrü’nün kuzeydoğusundan çıkarak Kür’e karışan Borçalı Çayı ile Pembek dağından çıkarak Aras’a karışan ”Kazak Çayı”na da adlarını verdiler. Oralarda yerleşik Arşaklarla savaştılar. Kavimler göçü sırasında yerlerini terketmediler. Göktürklerin hakimiyeti esnasında da (MS 552) Göktürk Devletinin batı uç akıncı gücünü oluşturdular. Göktürk Devletinin yıkılmasıyla bölgeye sırasıyla Hazarlar, Araplar ve Oğuzlar (Selçuklular), İldenizler, Harzemşahlar, Cengiz Han, Emir Timur hakim oldu.

Terekeme – Karapapak ne farkı var?

Karapapaklara Terekeme de deniliyor. Genel kabul aralarında fark olmadığı şeklinde, ancak Terekeme bir görüşe göre Karapapaklardan farklı olup Arapçadaki, Türkmenler sözcüğünün karşılığı olan Terâkimeden kaynaklanıyor. Bilindiği gibi Türkmen Araplar tarafından Müslümanlığı seçen Oğuz boylarına verilen ad. Bir diğer görüşe göre Terekeme “yurtlarını terk edenler” anlamına geliyor. Bir başka görüşe göre de Kuzey Kafkasya’daki Terek ırmağıyla ilgisi var.

Yakın Tarih

Safevi devletinin kurucusu Şah İsmail, 1520 – 1522 yılları arasında Şiiliği kılıç zoruyla yaymak için Karapapakların da yaşadığı Kvemo Kartli’ye sefer düzenledi. Şah İsmail öldükten sonra Tiflis’te Şiiliğe karşı isyan başladı ve  Borçalı’daki Karapapaklar 1549’da Osmanlı padişahı Kanuni Sultan Süleyman’a bağlılıklarını bildirdiler. Borçalı 1555’da imzalanan Amasya Antlaşması ile Safeviler’de kalınca Karapapaklar Osmanlı-Safevi mücadelesinin arasında kalmaya devam ettiler. Borçalı’daki Karapapakların bir kısmı başlarına kırmızı bir şerit bağlayarak Şii olduklarını diğer kısım da, başlarına koyun derisinden kara papak koyarak Sünni olduklarını vurguluyorlardı. Başlarında kızıl şerit olanlara Kızılbaş dendi. Gence, Karabağ, Revan, Şirvan ve Şamahı gibi Karapapakların yoğun bulunduğu bölgeler sık sık Safeviler ve Osmanlılar arasında el değiştirdi. Bu süreçlerde Sünni Karapapakların bir kısmı göçe zorlandı. Karapapaklar Şah Tahmasp’ın ölümünden (1576) sonra Safevi baskılarına karşı Gürcüler ile birleştiler. Şah Abbas döneminde (1588-1629) Sünni Karapapaklara Şii olmayanlara özel Sakal Vergisi uygulandı ve göçlerle Gence, Revan ve Şirvan dolaylarına dağıtıldılar.

1728 yılında Osmanlı tarafından oluşturulan Tiflis Eyaleti’nde Karapapaklar: Arpalu Sancağı, Kangar, Ağçakala, Kalp, Çavdar, Baratlu, Paydar, Taşir, Loru, Hasanlu, Pembek de yerleşiklerdi.

Karapapaklar 1828 tarihine kadar Kuzey Azerbaycan’ın Kazak-Şemseddin Hanlığında Borçalı Nehri kıyılarında ve Revan-Gence arasında, Gökçe Gölü civarında yaşadılar.

Rus işgalinden önce Osmanlı topraklarında 105 köyde 29.000 Karapapak yaşıyordu.

1826-1828 Rusya-İran Savaşı sırasında Azerbaycan Genel Valisi Abbas Mirza tarafından Azerbaycan’dan çıkarılarak Uşnu’nun doğusundaki Sulduz’a yerleştirildiler.

Türkmençay Antlaşması’ndan (1828) sonra bir kol Meraga’nın Sulduz Nahiyesine, diğer kol Kars, Çıldır, Sarıkamış, Arpaçay, Iğdır, Albaba, Çaldıran, Sökmenova, Karaköse ve Taşlıçay civarlarına göç ettiler. Sulduz Bölgesinde Ağcarevane, Ali Dervişli, Çakal Mustafa, Çelebi, Delice Ahi, Hamidşah, Kızanluyı Şiran, Mamaşalu, Okçı, Sultanlu, Tavuklu, Timur gibi aşiretler yaşardı.

Şeyh Şamil’in Ruslara karşı direnişine (1834-1859) Karapapaklar da katıldılar. 1864’te Kafkasya’nın tamamı Rus kontrolüne girdi.

Karapapak Türklerinin Yaygın Olarak Yaşadığı Bölgeler

Karapapak Türklerinin Yaygın Olarak Yaşadığı Bölgeler

93 harbinde (1877-78) Karapapak komutanı Binbaşı Mehrali Ali Bey Ruslara çok ağır kayıplar verdirerek bölge halkının gözünde destanlaştı. Savaş bitiminde Osmanlıların ganimet olarak verdiği Kars’a Rusların  gelmelerinden sonra, içlere doğru çekilen Karapapaklar Sivas, Tokat ve Zile’de köyler oluşturdular.

90-100 hanelik bir Terekeme grubu, 1904 yılında Türkiye’ye yerleşmek için başvurdular. Bir kısmı o zaman Rusların elinde bulundurduğu Kars’a, bir kısmı Ağrı, Tutak ve Eleşkirt’e geldi; diğerleri Adana’ya (orada halen bir Terekeme köyü vardır), geri kalanlar ise 1914 yılında Malazgirt’ten Sivas’ın Tutmaç, Büyükköy ve Kurdoğlu köylerine göç ettiler. Ağbaba, Tiflis, Kazak ve Borçalı’dakiler Gümrü Antlaşmasının gereği (1920) nüfus mübadelesiyle Kars’a göç ettiler.

1926 Sovyetler Birliği nüfus sayımına göre Güney Kafkasya`da 6.311 kişi kendini Karapapak olarak tanımlamıştır (3252 erkek ve 3059 kadın).

1939’da Stalin tarafından “Azerbaycanlılar” adlı etnik bir grup yoktan varedildikten sonra Azerbaycan’daki diğer bütün Türkler gibi nüfus sayımlarında Karapapaklar da Büyük Sovyet Ansiklopedisi dahil olmak üzere kayıtlarda Azerbaycanlı/Azeri sayıldılar, göründüler.

Nüfus

Gürcistan'da Karapapakların yaşadığı Borçalı Bölgesi

Gürcistan’da Karapapakların yaşadığı Borçalı Bölgesi

Karapapak Türkleri günümüzde dünyanın 15 ülkesinde yaşıyorlar. Sayıca en çok yaşadıkları ülke Türkiye. Türkiye’nin 40 şehrinde 3 ile 5 milyon arasında olduklarını tahmin ediliyor. Karapapaklar günümüzde yoğun olarak Türkiye’nin Kars, Ardahan, Çıldır, Arpaçay, Muş ve Amasya civarlarında; Kuzey Kafkasya’nın Derbent, Gürcistan’ın Borçalı ve Karaçöp; Azerbaycan’ın Kuzeyi ile Güney Azerbaycan’ın Salduz bölgesinde yaşamaktadırlar. Diğerleri Kazakistan, Kırgızistan, Ukrayna vb de yerleşikler. Gürcistan’da yaşayanların sayısı 400-500 bin civarında. Borçalı Başgeçitte 40-50, Karayası’da 20,  Kaspı’da 4, Karaçöpte 9 Karapapak köyü vardır.

Din

Araplar Sasanilerle yaptıkları Nihavent Savaşı (642) ile Azerbaycan’a girdiler. Bu tarihten itibaren de bölgenin Müslümanlaşma süreci başlamış oldu. Hz. Osman döneminde Mekke ve Medine’den hicret eden sahabelerin bu topraklara yerleşmeleri bölgenin Müslümanlaşmasını hızlandırdı.

Türkiye’deki Karapapaklar genellikle İslam Sünni mezhebine mensupturlar.

Azerbaycan ve Gürcistan ve İran’da Sulduz’daki Karapapaklar ise yer yer Sünni (Hanefi), yer yer Şii (Caferî)’dir.

Gelenekler

Kafkas Karapapakları arasında hala yaygın olarak konuşulan bir efsane vardır: “Tanrı dünyayı dengede tutsun diye Kaf Dağı’nı yarattı. Daha sonra Karapapakları bu dağa bekçi kıldı.” Bu mitolojik yargı uzun bir geçmişin anılarını içerir.

“Sünnet olan çocuğun elini kolunu tutan ve çocuk üzerinde babalık hakkı olan kimse” anlamına gelen kirve Karapapak adetlerinde çok önemliydi. Kirve sünnet olan çocuğun ileride yetişmesinde, evlenmesinde önemli fonksiyonlara sahipti. Kirve ailenin kardeşi sayıldığından ve ailede söz sahibi olduğundan, çocukları ailenin çocuğu  kabul edildiğinden kirveden kız alınmaz, kirveye kız verilmezdi.  Kirvelik kurumunun fonksiyonlarından bir diğeri de, sosyal kontrol ve sosyal barışı sağlamasıydı.

Elçi, Azerbaycan Türkçesinde dünür karşılığıdır. Yani kız istemeye giden. Elçilik için büyükler sayılmış kişiler seçilir. Elçi ne kadar çok tanınmış olursa, etki ve sonuç o kadar iyi olur. Elçiler arasında erkeğin yakın akrabaları ve babası bulunur. Kız tarafı ister olumlu ister olumsuz olsun gelen elçileri adet icabı iyi karşılar.

Bazı Karapapak Atasözleri

Pehlivan güleşte belli olar.

Vuran oğul atıya bakmaz.

Lotuynan gezen Lotu olar.

At ölür tayı kalır, namerdin neyi kalır.

Derdini vaktinde ağla.

Ağlamayan uşağa papa vermezler.

Kalkan öküz yatan öküzün başına pisler.

El elinden gül derme, öz elinnen diken yon.

Sevildiğin yere çok gitme.

Kız bibiye, oğlan dayıya benzer.

Herkes kendi evinin kıblesini bilir

Sayacı Sözlü Geleneği

Terekemeler genellikle koyun yetiştiriciliği ile geçimlerini sağlıyorlardı. Bu nedenle koyun hayatlarında çok önemli bir yere sahipti. Koç katımı ve yün kırkımı mevsimlerinde törenler  düzenlenirdi.  Bu  törenlerde  çeşitli  şiirler  okunarak  dualar  edilirdi. Sonraları  bu törenler, Terekemeler arasında sayacı adı verilen bir edebiyatı doğurdu. Sayacılar yün kırkma ve koç katımı mevsimlerinde sürü sahibinin yanına gelerek övücü ve bereket dileyici şiirlerini okurlardı.  Sayacıların  değeri,  zamanla  halkın  nazarında  çoban ve koyunların  manevi koruyucuları olarak arttı.

Selam Meliy say beyler

Birbirinden yey beyler

Saya geldi gördüñüz

Salam verdi aldıñız

Annı tepe koç kuzu Sayacıya verdiñiz

Siz sayadan korxmorsuñuz

Safa geldi goñşuñ

Safa olsun yurduñuz

Ulumasın gurduñuz

Bu saya yaxşı saya

Hem çeşmeye hem çaya

Hem ülkere hem aya

Hem yoxsula hem baya

Bu saya kimñen galdı

Adam atadan galdı

Adam ata geleñde

Gızıl öküz durañda

Gızıl buğa piteñde

Dünya bünya olañda

Musa çoban olañda

Şişligiñiz erkeçtir.

Goyun var kere gezer

Goyun var Küre gezer

Gider dağları gezer

Geler evlere bezer

Goyun nerdeñ hasıl oldu

Kimya yaprağınnan

Bize de getiriñ

Koyurmasınnan yağınnan

Yağ vereniñ oğluolsun

Doğduğu oğlan olsun

Yarma vereniñ gızı olsun

Gızıda gotur olsun

Goturuna gurt tüşsün

Gurttan guş tapılmasın.

Kaynaklar:

Karapapak (Terekeme) Türkleri Muharrem Yıldız Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili Ve Edebiyatı Anabilim Dalı http://www.terekemekarapapakturkleri.com/?pnum=77&pt=TEREKEME+KARAPAPAK+TÜRKLERİ0

Terekemeler  http://terekemeler.com/tarihce/

Terekemeler http://camurlukoyu.com/index.php/koy-muhtarlari/10-makeleler-kategorisi

Osmanlı-Safevi Çatışması ve Karapapak Türkleri https://www.facebook.com/karapapakcom/posts/956020737786883:0

Terekemeler. Oktay Demir. 10 Aralık 2006. http://blog.milliyet.com.tr/terekemeler/Blog/?BlogNo=16769

Karapapak ve Terekemelerin Siyasi ve Kültür Tarihine Giriş. Dr. Orhan Yeniaras. Nadir Kitap. İstanbul 1994.

Karapapaklar. Vikipedi. https://tr.wikipedia.org/wiki/Karapapaklar

10 Ülkeden Karapapak Türkleri İstanbul’da Buluştu. Milliyet 29 Kasım 2015 http://www.milliyet.com.tr/10-ulkeden-karapapak-turkleri-istanbul-istanbul-yerelhaber-1088082/

Karakalpakya. Bülent Pakman. Mayıs 2014. https://bpakman.wordpress.com/turk-dunyasi/gunumuz-turkleri-turk-devletleri/turkistan-turkleri/ozbekistan-2/karakalpakya/

Bülent Pakman. Ocak 2017. Lütfen izin almadan ve aktif link vermeden alıntı yapmayın.

Al Khobar Ofis

Bülent Pakman kimdir?  https://bpakman.wordpress.com/pakman/

 

Reklamlar