Gat

Bizlere hep kahvenin Yemenden geldiği söylenmişti. Öyle ki 1982-1986 yılları arasında Suudi Arabistan’da çalışırken Cidde çarşısından (suk) arada aldığım çiğ çekirdek kahvenin Yemen’den gelip gelmediği  sormazdım bile.  Ta ki Abha şehrinde çalışırken çok yakın olan Yemen’den ek bir baraj işi aldıktan sonra kazın ayağının öyle olmadığını anladık. Arkadaşlarımızdan gidip gelenlerin Yemen hakkında anlatıklarından en ilginci “gat” adı verilen ot idi. O zamanlar anladık ki kahvesi ile ünlü bildiğimiz Yemen’i ve Yemenliler’i daha iyi anlamak için gatın ne olduğunu bilmek gerek. Nitekim o tarihten sonra 30 yıl boyunca okuduklarımdan gözlemledim ki Yemen’e her giden gatı uzun uzun anlatıyor.

Gat, “kat” da denilen yeşil bir bitki. Latincesi “catha edulis”. Boyu genellikle 3 ile 7 metre arasında olan, az bakım ancak çok su isteyen bir ağacın yapraklarına deniliyor. İlk olarak 13. yüzyılda Etopya dan geldiği düşünülen bu bitkiyi o zamanlar transa geçmeyi kolaylaştırdığı için sufilerin ve kimi zenginlerin kullandığı bilinmekte. Bugünkü gibi bir kitle hareketini alması ise, 20. yüzyılın başlarından itibaren başlamış.

Halkın yüzde en az 40’ından fazlası tarafından ağızda çiğnenerek tüketilen gat’ın ülke çapında dağıtımı inanılmaz bir organizasyon sayesinde gerçekleşiyor. Aynen İngilizlerin sabah erkenden her kapı önüne iki şişe taze süt koymalarına benzer bir organizasyon. Yılın her ayı yetiştirilebilen gat bitkisi, kadın-erkek, küçük-büyük bütün halk tarafından çiğneniyor.  Erkeklerin, sokaklarda görünmeseler de evlerinde kadınların, her gün heyecanla bekledikleri saatlerden biri öğle yemeği sonrası zamanları.  Yemek işi halledildikten sonra, genellikle o sabah pazardan taze taze alınmış gat yapraklarını, teker teker ağıza alıp çiğnemeye ve yaprakları yutmadan ağzın içinde, yanağın iç kısmında biriktirmeye başlıyorlar. Ağızda toplanan yapraklar bir süre sonra, yanakta gittikçe büyüyen bir top oluşturuyor ve işte o top neredeyse akşamın erken saatlerine kadar orada kalıyor.

Bu küçük yeşil yaprakları  oraya gidenler daha hemen ilk günde farkediyorlar. Ama ülkenin sosyal ve ekonomik hayatındaki büyük önemini anlamak biraz daha zaman alıyor. Gatın ülke içi ekonomide petrolden sonra ikinci sırada yer aldığını. Günlük tüketilmesi gereken gat filizi, 300- 400 gramlık poşetler içinde satılıyor. Kalitesine göre bir poşeti 300 riyalden (2 TL) başlıyor, 10 bin riyale kadar (60 TL) çıkıyor.

Yemen’de 8 ila 10 milyon kişi tarafından tüketildiği sanılan gat bitkisi için bir günde dönen paranın, 30 milyon dolar (yaklaşık 50 milyon TL) olduğu, 5 milyon kişinin gattan para kazandığı ifade ediliyor.

Gat alışkanlığı yüzünden kahvesiyle meşhur Yemen artık kahve yetiştirmemekte yerine hiçbir “dış” ekonomik yararı olmayan gat yetiştirmektedir. Hala çok fakir olmalarının bir nedeni de herhalde bu olsa gerek. Yetişirken çok fazla miktarda suya ihtiyaç duyan bitki, ülkenin su kaynaklarını da tehdit etmeye başlamış. Bu konuda yayımlanan bilimsel raporlarda, ülkede zaten yetersiz olan yer altı sularının 10 yıl sonra tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olduğu belirtiliyor.

Sana’da ve ülkenin diğer kentlerinde bizdeki çay ocakları veya kahvehanelerin benzeri gat çiğneme evleri var. Hayatı saat 12.00-16.00 arasında durma noktasına getiren gat için, bu evlerde yüzlerce kişi toplanıyor.

Gatın ağzın sağ tarafında çiğnenmesi nedeniyle sağ yanakları şişmiş ve sarkmış insanlar dikkat çekiyor. Gatı çiğneme işi kolay bir şey değil. Deneyenlere son derece gevrek geliyor, çiğnedikçe hemen ağzın her tarafına dağılıyor, yanağın iç tarafına toplamaya çalışırken de neredeyse hepsi yuttuluyor. Yemenlilerin gat ağızdayken rahat rahat sigara, su ve çay içebilmesi epey bir beceri gerektiriyor.

Bizim Şirketten 1984-86 arası oralara gidenlerden deneyenler olmuş ama gerek bu zorluklardan gerekse tadına anlam veremediklerinden olsa hoşlanmamışlar. Demek ki alışmak gerek diyeceğim ama denenmesi bile tavsiye edilmiyor. Gat Dünya Sağlık örgütüne göre narkotik özellikleri olan, amfetamin benzeri etkiler gösteren bir bitki. Bu yüzden diğer Arap ülkelerinde uyuşturucu olarak kabul edilen ve kullanımı yasak olan gat’ı Suudi Arabistan’a sokmanın cezası idam. Zaten  gördük, Jizan yakınındaki Suudi Arabistan-Yemen sınır kapısında Suudi askerlerin baktıkları ve aradıkları iki şey Gat ve Kalaşnikof idi.

İçki kullanımının yasak olduğu bir ülkede, böylesi bir uyarıcının, kadın, erkek, çalışan, çalışmayan, neredeyse istisnasız herkes tarafından kullanılması işin oldukça ilginç bir yönü. Eğer Yemenli birine bunun zararlı, ya da daha çarpıcı bir biçimde, haram olabileceğini anlatmaya çalışırsanız, kendinizi çok büyük bir protestoya hazırlayın. Yemenlilere göre gat dünyanın en harika nimeti ve neredeyse her derde deva ve kesinlikle helal. Yemenliler gat’ın alışkanlık yapmadığını iddia etseler de, acımtırak tadı olan bir yaprağı, koca bir ülkenin her gün ısrarla tüketmesini açıklamak biraz zor. Hükümet bir dönem bu ritüeli devlet dairelerinde yasaklamaya çalışmışsa da, sonra kararından dönmek zorunda kalmış. Eğer mümkünse arkadaşlar, dostlar ve aile ile birlikte, muhabbet edilirken çiğnenen gat’ın böylece sosyal ilişkileri pozitif yönde etkilediği bir gerçek ancak tabii bir de işin ekonomik boyutu var. Küçük bir naylon torba dolusu her gün alınan ve en geç 24 saat içinde tüketilmesi gereken bu yaprağın fiyatı az değil, dolayısıyla insanlar gelirlerinin oldukça büyük bir bölümünü buna ayırmak zorunda. Böylesine büyük bir talep karşısında verimli toprakların önemli bir bölümü de, suyu çok fazla tüketen bu ağaç için ayrılmış. Ünlü Yemen kahvesine göre, yaklaşık beş kat daha fazla gelir sağlaması, üreticilerin başka türlere yönelmesini neredeyse imkansız hale getiriyor. Yani bizim bildiğimiz kahve Yemenden gelir çoktan tarihe karışmış. Bu ayrıca eskiden yeşillikler ve sular ülkesi olan Yemen’de bu yeşilliği sağlayan kahve ağaçlarının büyük çoğunluğu kesilerek yerine gat ağaçları dikilmesi yeşillikten eser kalmamasına neden olmuş.  Daha bitmedi. İşin bir de çevre kirliliği boyutu ortay çıkmış. Gat alışkanlığı, ülkeyi dünyanın en büyük naylon torba çöplüğüne çevirmiş durumda. Taze kalması için naylon torba ile satılan bu bitkiden arta kalan ambalaj malzemesi her yeri renk renk kaplamış öylece duruyor. Gün be gün milyonlarca insanın, aynı sayıda torbayı çöp olarak sokaklara, tarlalara, yol kenarlarına atması oldukça ürkütücü.

Gat tüketimi ülkenin kuzeyinde daha ağırlıklı. 1970 – 1990 arası Marksist Leninist bir idare ile yönetilen ülkenin güneyinde gat tüketimi daha az ama artması kaçınılmaz gözüküyor. 

Yemen’deki gatın yüzde 60’ı, ülkenin en büyük kabilesi Ammar aşireti tarafından üretiliyor. Yemen’de 32 yıldır devlet başkanlığı koltuğunda oturan ve 2011 başlarında görevini bırakması için geniş çaplı protestoların hedefinde olan Salih de Ammar aşireti üyesi. Ülkedeki muhalifler, Salih’in aşiretinin gattan yüksek ekonomik kazanç sağladığını, bu yüzden gatın yasaklanmadığını, hatta teşvik edildiğini ileri sürerek halkın uyuşturulduğunu savunuyor.

Kendi izlenimlerimle birlikte Ayşegül (Taştaban) Zaman’ın  http://mavilimon.blogspot.com/search/label/Yemen web sayfasından da alıntılarla yararlanılmıştır.

Bülent Pakman Şubat 2010. İzin alınmadan aktif link verilmeden alıntılanamaz.

 Facebook Widgets

Abu Dhabi 2013Bülent Pakman kimdir?

2 Responses to Gat

  1. Rashad dedi ki:

    Bu yazı çok gerçek..o kadar gerçek ki yazarı sanki Yemenli biridir. Ben yemenliyim ve çok şaşırdım . Ayrıntılı bir açıklamalar.. Tebrik ederim

  2. harun dedi ki:

    ispanyada yasal mı? is it legal in Spain?

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.