Avrupa ve Rusya’da Türk şehitlikleri

Avrupa’da 1. Dünya savaşına ait Türk şehitlikleri

1914-1918 yılları arasında süren I. Dünya Savaşında 400 000 Türk askeri şehit, 202.000 Türk askeri esir düşmüştür.  Kayıplar hakkında çelişkili rakamlar verilmekte, savaş dışı kalanların sayısının 2.5 milyondan fazla olduğu tahmin edilmektedir. 1. Dünya savaşında Türk esirleri ile ilgili yazımızı okumak için lütfen tıklayın.

Galiçya

Galiçya – Türk askerleri gelmeden önce

Galiçya günümüzde Polonya ve Ukrayna Cumhuriyetleri sınırları içinde kalan Avusturya – Macaristan İmparatorluğunun bir eyaleti durumunda bulunan tarihi bölgenin adıdır. Ana muharebelerin yapıldığı yer, Polonya’nın taksimi öncesinde Polonya toprakları içinde bulunmasına rağmen, İkinci Dünya Savaşından sonra yapılan sınır düzenlemeleri ile bugünkü Ukrayna topraklarında kalmıştır.

1915 yılında Galiçya Cephesinde Avusturya ve Çarlık Rusyası uzun ve kanlı savaşlar sonucunda birbirlerine karşı bir üstünlük elde edemediler. 1915’in kış aylarında Rusya’ya karşı yapılan Almanya-Avusturya ortak harekatı başarılı oldu. Almanya ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Birlikleri iki hafta içerisinde Rusya içinde 120 km ilerlediler. Rusya’nın talebiyle Rusya’ya yardım götürmek için Osmanlı İmparatorluğu üzerinden yeni bir cephenin açılması bu dönemde kararlaştırıldı. Bu cephe Çanakkale Cephesi oldu.

Türkiye dışındaki Çanakkale şehitlikleri

Çanakkale savaşlarında 57 263’ü şehit, 11 178’i kayıp, 97 874’ü yaralı, 7 084’ü hava değişimi, 29 297’si hastalık sonucu ölüm, 14 000’i hastaneye götürülen olmak üzere toplam 207 696 Osmanlı askeri savaş dışı kalmıştı. 10 000’in üzerindeki kayıpların çok büyük bir çoğunluğunu İngilizler ve Fransızlar tarafından esir alınan Osmanlı askerleri oluşturmaktaydı. İngilizler; Kabatepe, Suvla Koyu ve Seddülbahir muharebelerinde aldıkları esirleri önce Limni adasının Mondros limanına, oradan da gemilerle Mısır’a götürmüşlerdi. Bunların, büyük bir bölümü de Mısır’dan Kıbrıs adasındaki esir kamplarına nakledilmişlerdi. Fransızlar ise Seddülbahir ve Kumkale’deki muharebelerde esir aldıkları Osmanlı askerlerini önce Mondros limanına sonra Korsika adasına daha sonra da bir kısmını Fransa’ya götürmüşlerdi.

Fransa Carcassone Türk Şehitliği

Fransa Carcassone Türk Şehitliği

Fransa Carcassone Türk Şehitliği

Şehitlik, Marsilya’nın Carcassone şehrindedir. Fransızlar tarafından 1916 yılında Çanakkale Savaşı’nda esir alınan  Türk askerlerinden elli kadarı Carcossone’a  götürülmüşlerdir. Söz konusu  esirler İspanya gribi adıyla bilinen salgın hastalığa yakalanmış  altı  asker Ekim 1918, iki asker Kasım 1918 iki asker de Mart 1919’da vefat etmişlerdir. Değişik yerlere defnedilen bu 10 askerin  cenazeleri  1991 ve 1992 yıllarında  Saint  Michel Mezarlığının askeri kısmına  nakledilmiştir.  Şehitlerin  mezarları,  2007 yılında Genelkurmay Başkanlığımız tarafından “Şehitlik” statüsüne alınmıştır. Carcassone şehrindeki bu şehitlikte yatan 25-38 yaş arası değişen 10 şehidimizin isimleri ve memleketleri;
Abdullah oğlu Cafer, 32 yaşında, doğum yeri: Rumköy, Ana adı: Penibe, Ölüm tarihi: 19 Ekim 1918
Ahmet oğlu Tevfik, 38 yaşında, doğum yeri: Ereğli, Ana adı: Ayşe, Ölümü: 19 Ekim 1918
Ahmet oğlu Nazil, 25 yaşında (doğum yeri anlaşılmıyor), Ana adı: Arife, Ölümü: 20 Ekim 1918
İbrahim oğlu Sami, 38 yaşında, Doğum yeri: Edirne, Ana adı: Nefise, Ölümü: 21 Ekim 1918
Hasan oğlu Halil, 38 yaşında (doğum yeri anlaşılamıyor), Ana adı: Fatma, Ölümü: 22 Ekim 1918
Hasan oğlu Mevlut, 30 yaşında, Doğum yeri: Virancık, Ana adı: Şerife, Ölümü: 23 Ekim 1918
ismet Ali oğlu Cemal, 28 yaşında (doğum yeri anlaşılamamaktadır), Ana adı: Emine, Ölümü: 13 Kasım 1918
Mahmut oğlu Mustafa, 31 yaşında, Doğum yeri: Edirne, Ana adı: Ayşe, Ölümü: 14 Kasım 1918
Mehmet Ali oğlu Mustafa, 25 yaşında, Doğum yeri: Bolu, Ana adı: Kamile, Ölümü: 16 Mart 1919
Hüseyin oğlu Şuayip, 25 yaşında, Doğum yeri: Hendek, Ana adı: Nesime, Ölümü: 22 Mart 1919″.

Kıbrıs Magosa Çanakkale Şehitliği

Magosa 1. Dünya savaşı Türk Şehitliği

Birinci Dünya Savaşı sırasında Çanakkale, Hicaz, Kanal cephelerinde çarpışan Türk askerlerinden müttefiklere esir düşenler İngilizler tarafından Kıbrıs’a getirilerek Magosa’nın Karakol Bölgesine (şimdiki Gülseren Eğitim Kampına) yerleştirilmişlerdi. Kıbrıs’a ilk getirilen esir sayısı 215 olup daha sonra 4 000’e kadar yükselmiştir. Ne zaman getirildikleri kesin olmamakla beraber Eylül 1916 olarak tahmin edilmektedir.

Esirlerin önceleri halkla ilişkilerine izin verildiği halde sonraları bu izin kaldırılmıştı. Esirlerin bakımı iyi değildi. Arpa unundan yapılmış ekmekle bol bol kabak yedikleri, hastalara iyi bakılmadığı, Ermeni ve Rum asıllı doktorların yüz kızartıcı kötü davranışlarının olduğu bilinmektedir.

Tutsakların bazıları özgürlüklerine kavuşmak için kaçmış, bir kısmı İngiliz askerlerince vurularak veya kötü şartların etkisi altında şehit olmuştu. Zamanımıza kadar gelebilen şehit listelerinde 217 Türk askerinin esir kampında hayatını yitirdiği kayıtlı olmakla beraber günümüze dek gelmeyen şehit listeleriyle toplu halde gömmeler hesaba katılırsa bu sayının 287 ya da daha çok olduğu tahmin edilmektedir. Magosa Türk Mezarlığının çeşitli yerlerine gömülen zaman süreci içinde kaybolmaya yüz tutan mezarlar İkinci Dünya Savaşından sonra zamanın T.C. Büyükelçiliği ile İngiliz Yüksek Komiserliğinin müşterek çalışmaları sonucu bütün mezarların toplanması yoluna gidilmiş ve sonrasında şehitlik olarak anılan yerde mevcut 33 mezarın ortasına topluca aktarılmışlardır. Şehitlikte yazılı mezar taşı bulunan 33 şehit bulunmaktadır. Diğerlerinin olmaması mezar taşı yapan sanatkarların ölmesine veya mezar taşı yaparak yazıtlar hazırlamalarının engellenmesine yorumlanabilmektedir. Mezartaşlarında en eski 24.11.1916, en yeni ise 8 veya 18 Şubat 1920 tarihleri vardır.

Mezar taşlarının üzerinde Osmanlıca harflerle yazılmış şehitlere ait bilgiler
bulunmaktadır:

• Orduyu Osmani efradından olup, Çanakkale’de düçarı esaret olan, Fırka 5, Alay 14, Bölük 11 ve Çatalca sancağının Istranca karyesinden Mustafa oğlu Yusuf Usta’nın ruhuna Fatiha. 7 Mayıs 332.

• Orduyu Osmani efradından olup, Mekke’de esir olan… Fırka 22, Alay 128, Bölük 3. Ahmet oğlu Yusuf’un ruhuna Fatiha. 21 Haziran 333.

• Orduyu Osmani efradından olup, Süveyş kanalı harekatında düçarı esaret olan, 22 alay, 130, Tabur 2… Sancağının İdili (?) karyesinden Mehmet oğlu Cafer’in ruhu için Fatiha. 2 Temmuz 333…

Esirler, ölen arkadaşlarına cenaze töreni düzenler, Magosa’nın Türk halkı da imkanlar ölçüsünde bu törenlere katılırlardı.

Türk esirlerinden sağ kalanların bir kısmı Kıbrıs’a yerleşmiş büyük bir bölümü de 20 Şubat 1920’den sonra iki kafile halinde Kıbrıs’tan ayrılmışlardı.

1978-1980 arası yapılan çalışmalarla şehitlik yeniden düzenleme yoluna gidilmiş , bir anıt yapılmış ve şimdiki görünümü kazandırılmıştır. Anıt  15 Şubat 1980’de açılmıştır.

Halen mezarları belli olan ve üç sıra halinde gömülü bulunan şehitlerimizin miktarı 33,  şehitlikteki tüm şehitlerin miktarı 217’dir.

1958’de ve 1963’ten 1974’e kadar süren mücadele yıllarında şehit düşenler bu şehitliğin yanında ayrı bir yerde gömülüdürler. Bu şehitlerin sayısı 9 kişidir.

Galiçya cephesinde Türk askerleri

Başkumandan Vekili Enver Paşa, harbin kesin sonucunun Avrupa cephelerinde alınacağı düşüncesiyle toplam mevcudu 100 000’i aşan seçkin subay ve erlerden oluşan üç Osmanlı kolordusunu Doğu Avrupa’daki müttefik cephelerinin savunulması için göndermişti.

Osmanlı Ordusunun Kurmay Albay Yakup Şevki (Subaşı) Kumandasındaki 15. Kolordusu, müttefik güçler Almanya, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile birlikte Rus İmparatorluğu’na karşı çetin muharebeler vererek Galiçya’da 1916-1917 yılları arasında çarpışmıştır.

Çanakkale Muhaberelerinde de mücadele eden Osmanlı Devletinin en yetenekli askerlerinden oluşan Türk 15’inci Kolordusu, 22 Temmuz 1916 tarihinden başlayarak bir aylık bir sürede Uzunköprü ve Alpullu’dan hareketle Galiçya Cephesine intikal ederek, bölgede görev yapan Avusturya – Macaristan ve Alman birliklerinden görevi devralmıştır. Avusturya – Macaristan Kuvvetlerinin komutanı olan General Felix Von Bothmer ‘in Komutasına girerek, Müttefik devletler ile dönemin Çarlık Rusya ‘sına karşı mücadele vermişlerdir.

15 . Kolordu, 22 Ağustos 1916’da Alman Hofmann Kolordusuyla 1. Bavyera ihtiyat Tümeni arasında yaklaşık 20 km’lik bir cephenin savunma sorumluluğunu almıştı. Kolordu, bu mevzide başarılı bir savunma yaptıysa da Güney Ordu Komutanlığından aldığı bir emirle 6 Eylül 1916 günü 15–16 km’lik bir çekilme yapmak zorunda kaldı. XX. Tümen, bu çekilme sırasında bölüğünün bir tanesini tamamıyla esir verdi.

7 Eylül’de Rusya’nın yaptığı taarruz geri püskürtüldüyse de kolordunun zayiatı şehit, yaralı ve kayıp olmak üzere 1 500 kişiyi bulmuştu. Bir aydan kısa bir sürede Osmanlı
Kolordusunun 95 subay ve 7 000 er kaybettiği düşünülecek olursa, bu cephede yapılan fedakârlığın büyüklüğü daha iyi anlaşılır.

İttifak ve İtilaf devletleri olağanca şiddetiyle çarpışırken 1917‘nin Mart Ayında Petrograd‘daki olaylar patlak verdi. Cephedeki Rus subay ve askerler başkentteki olaylara yoğunlaştılar ve Rus Ordusu direncini kaybederek cephe hattından çekilmeye başladı. Galiçya Cephesindeki çarpışmalar hafiflerken Osmanlı Ordusu, Mayıs ayı sonunda alınan kararla diğer cephelerdeki kuvvetlere destek için 1917 yaz ayı başlangıcıyla birlikte eylül ayına kadar Galiçya bölgesini boşaltmıştır.

Muharebeler sırasında çoğunluğu Leh ve Ukraynalılardan oluşan bölge halkının bölgeyi iyi tanımayan ve kış aylarında bölgeye intikal eden Türk askerlerine ağır kış şartlarını geçirebilmeleri için  yardımlarda bulunulduğu kayıtlara işlenmiştir. Türk askerlerinin ise köy halkına zirai işlerde yardım ettiği ve dayanışma içine girdiği hatıralardan toplanan belgelerden anlaşılmaktadır.

Şehit olan Askerlerin bir çoğu siperlerin etrafında defnedilse de çatışmalar bittikten sonra bir çok şehidimizin naaşı Türk Mezarlığı olarak kayıtlara geçen yerlere defnedilmiştir.

Esir düşen binin üzerindeki askerlerimizin de geri çekilen Rus ordusu ile birlikte Moskova, Kazan, Sibirya gibi bölgelerdeki kamplarda yaşamını yitirdiği bilinmektedir.

Galiçya’da Şehitler

Rosolana’nın (Roksalan – Hürrem Sultan) doğduğu köy olan Rogatin gibi köylerde de çarpışan kuvvetler daha ilk ayını doldurmadan 100‘e yakın subay ve 2 000’in üzerinde erin şehit olduğu kayıtlara geçmiştir.

Türk 15’inci kolordusunun, takviye gönderilen güçlerle beraber, toplamda esir, yaralı, kayıp ve şehit sayısının 15 000 civarında olduğu tahmin edilmektedir. Kayıtlarda ulaşılan sayı ise 4 103 ile sınırlıdır. Birçok askerin ise hastanelerde ve esaretini geçirdiği yerlerde hayatını kaybettiği bilinmektedir.

Ukraynalı kahin Wernyhora’nın söylediği gibi “Türk askeri Vistüla’da (Polonya’da bir nehir) atlarını sularsa Polonya bağımsızlığa kavuşur.” Türkler, hem atlarını Vistüla nehrinde sulamış, hem de Polonya’nın 1918’de yeniden bağımsızlığına kavuşmasında, bu topraklarda, canlarını vererek şehit olmuşlardır. Türk askerlerinin savaştığı yerler ormanlık bir bölge olmasına rağmen savaş sırasında kullanılan mevziler bugün bile net olarak görülmektedir.

Galiçya’da Türk Şehitlikleri

Savaş sırasında 13 ayrı yerde Türk şehitlik ve abidesi oluşmuştur. Lviv, Ternopil, İvano Frankivsk arasında bulunan kasaba ve köylerde bulunmaktadır.   Ukrayna da bulunan Türk Şehitlikleri 2008 yılı itibari ile Kiev Türk Büyük elçiliği Askeri Ataşesi‘nin ve Ukrayna‘da bulunan Türk işadamlarının büyük katkısı ile bakıma alınmıştır. Ulaşılamayan birçok askerin de köy mezarlıklarında yattığı düşünülmektedir. Mesela Lviv ‘de bulunan ünlü Liçakiv Mezarlığında Lviv hastanesinde tedavi gören ve yaşamını yitiren askerlerimizin naaşının bulunduğunu Ukraynalı tarihçi Yaroslav Daşkeviç ifade etmiştir.

Ukrayna Verkhnya Lipitsya Şehitliği

Ukrayna Verhnya Lıpıtsya Türk Şehitliği

Ivano-Frankivsk Oblastı (ili) Rohatyn Rogatin rayonu (ilçesi) Verkhnya Lipitsya Köyü civarında  1917’de yapılmıştır. Şehit sayısı bilinmemektedir. Şehitlik yaklaşık yedi metre yüksekliğindeki bir yamacın üzerinde bulunmaktadır. Şehitlikte dört sıra gömü kubbesi olan 25×50 metre uzunluğunda bir toplu mezar vardır. Ayrıca kırmızı seramik üzerinde beyaz ay yıldız sembolü bulunan bir kitabesi yer almaktadır. Bakımından Kiev Askerî Ataşeliği sorumludur.

Ukrayna Lopuşnya Şehitliği

Ukrayna Lopuşnya Şehitliği

Ukrayna Lopuşnya Şehitliği

Ukrayna’nın Rogatin İlçesi Ivano Frankivsk şehrinin Lopuşnya Köyündedir. Şehit Sayısı 106 dır. Şehitlikte bulunan abide üzerinde “Hüve’l-Bakî – 15’nci Kolordu-yı Hümayûn Şühedası Ruhuna Fatiha- Sene 1332 ” ibaresi yazılıdır. Bakımından Kiev Askerî Ataşeliği sorumludur.

Ukrayna Meçişçiv Şehitliği

Ukrayna Meçişçiv Şehitliği

Ukrayna Meçişçiv Şehitliği

Ternopil Oblastı (ilçesi), Berezhani şehri yakınında Meçişçiv Köyünde. 1917’de yapılmıştır. Şehit sayısı resmi olarak bilinmemektedir. Ayrıca Popeliha tepesi yanındaki şehitlik zamanla yok olmuş ve mevcut mezarlar daha sonra Meçişçiv Şehitliğine nakledilmiştir. Bakımından Kiev Askerî Ataşeliği sorumludur.

Ukrayna Gutisko Şehitliği

Ukrayna Berejani Gutisko Şehitliği

Berezhani şehri yakınında Pidvisoke Köyündeki Şehitlikte 1917’de defnedilen 200‘den fazla şehit yatmaktadır. Mezar taşlarından 59 şehidin subay diğerlerini ise er olduğu anlaşılmaktadır.

 

 

Ukrayna Rohatin (Rogatin) Şehitliği

Ukrayna Rogatin Şehitliği

Rogatin İlçesi şehir mezarlığı içinde Türk Mezarlığı olarak adlandırılan ayrı bir bölümde bulunmaktadır. Mezarlığa 1917’de defnedilen şehitlerimizin sayısı 54 olarak  tespit edilmiştir. Ukrayna’nın batısında, Romanya sınırında İvano-Frankivsk oblastında (ilçesinde) bulunmaktadır. Bakımından Kiev Askerî Ataşeliği sorumludur.

Ukrayna Pukiv Şehitliği

Ukrayna Pukiv Şehitliği

Rogatin İlçesi Pukiv Köyü yakınındadır. 1917’de defnedilen şehitlerimizin sayısı 160 olarak bilinmektedir.  Şehitlik konumu itibarıyla göz alıcı bir mevkide bulunmaktadır. Ukrayna’nın batısında, Romanya sınırında İvano-Frankivsk oblastında (ilçesinde) Rohatin rayonunda (bölgesinde) bulunmaktadır.

Çek Cumguriyeti Hodonin Türk Şehitliği

Çekya Hodonin Türk Şehitliği

Birinci Dünya Savaşı’nda Galiçya Cephesi’ndeki Türk askerlerinden salgın hastalık sonucu getirildikleri Çek Cumhuriyeti’nin Güney Moravya ilinde Morava Nehri kıyısında Slovakya sınırında bulunan Hodonin şehri hastanesinde vefat edenlerin defnedildiği şehitliktir. Aynı cephede şehit olup Bruno, Kromeriz, Olomouc ve Kosice şehirlerine defnedilen 54 askerin naaşı da 1959’da Hodonin Şehitliği’ne nakledilmiştir.

Türkiye’nin Prag Büyükelçisi İsmail Erez, I. Dünya Savaşında  Galiçya cephesinde şehit  düşen   Türk askerlerinin  defnedildiği  mezarlığın  yerini  tespit etmiş  buraya  bir abide  inşa  ettirmiştir.   Hodonin  Belediyesi  tarafından T.C. Hükümetine  bedelsiz  olarak verilen bu yerde, 31 Mayıs 1967 tarihinde yapılan  şehitlikte  387 şehit  yatmaktadır.  Şehitlikteki  kitabede ” Burada  yatmakta Anadolu’nun  aslan  Mehmet’i mekânı  cennet,  üstünde Ulu Tanrının rahmeti, anavatan onlara hasret  onlar anavatana, yolcu Fatiha oku burada  yatana” yazmaktadır. Bakımından Prag Askeri Ataşeliği sorumludur.

Çek Cumhuriyeti Pardubice Türk Şehitliği

Çekya Pardubice Türk Şehitliği

1. Dünya Savaşı sırasında Galiçya Cephesinde savaşan askerlerden salgın hastalık ve yaralıların tedavi  için getirildiği  Pardubice  Hastanesinde vefat eden 499 askerin  defnedildiği  şehitliğe  Liberec ve Josefov kentinde  bulunan 9 şehidin  de  nakledilmesiyle  şehitlikte  bulunan şehit  sayısı 508’e ulaşmıştır. 2001 yılında yapılan şehitliğin  bakımından Prag Askerî Ataşeliği sorumludur.

Çekya Pardubice Türk Şehitliği

Çek Cumhuriyeti Valasske Mezirici Türk Şehitliği

Çekya Valasske Mezirici Türk Şehitliği

1. Dünya Savaşı Galiçya Cephesi’ndeki 20. Piyade Tümenine bağlı Türk askerlerinden yaralıların getirildikleri Valasske Mezirici kentinde vefat eden 205 askerin defnedildiği  şehitlik,  şehir  mezarlığının  içinde bulunmaktadır. 1998 yılında yapılan şehitliğin  bakımından Prag Askeri Ataşeliği sorumludur.

Polonya Krakow Rakowicki Uluslararası Mezarlığı

Krakow Türk Şehitliği

Polonya’nın en eski ve en büyük üç şehrinden biri olan Krakow’daki Rakowicki Mezarlığı, uluslarası sivil ve askeri mezarlık olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. Uluslarası mezarlıkta çeşitli uluslara ait küçük mezarlıklar ve anıtlar bulunmaktadır.  23 numaralı pafta içerisinde Türk Şehitliği bulunmaktadır. Türk Şehitliğinde  “Üsteğmen Mehmet İsmail Hakkı” ve 10 arkadaşı yatmaktadır.  Mezarlıkta ayrıca, Avusturya – Macaristan imparatorluğu ordusunda savaşan Bosna-Hersek Alayına mensup Müslüman askerler olduğu tahmin edilen ve Türk kökenli isime sahip 40 kadar da Müslüman mezarı bulunmaktadır.

Budapeşte Türk Şehitliği

Budapeşte Türk Şehitliği

1. Dünya Savaşı’nda Galiçya Cephesi’nde şehit olan askerlerimize aittir. Yapılış tarihi  1926’dır. Budapeşte şehrinin  Tuna nehrinin  doğusunda Peşte  kısmında Kozmo caddesindedir. Şehitliğin  toplam  alanı 4598 metrekare  olup, şehit mezarlarının  bulunduğu bölüm 1718 metrekarelik bir alanı kapsamaktadır. Şehitler  önce Macaristan’ın çeşitli yerlerinde gömülü iken, 1930’da Macar Hükümeti bir dostluk eseri olarak bu şehitliğimizi inşa ettirmiştir. Şehitlikte şehit sayısı 512’dir. Galiçya Şehitliği olarak da bilinir. Şehitlik Budapeşte Kent Mezarlığı içinde ortasında ay-yıldızlı Galiçya Şehitleri Anıtının yer aldığı duvarla çevrili ayrı bir bölümdür. Her yıl, 18 Mart Şehitler  Günü’nde  Türk  ve 1 Kasım “Ölüler Günü”nde  ise Macar tarafınca  programlı  anma  törenleri  düzenlenmektedir.  Şehitliğin arazisi Macar Hükümeti’ne ait ise de; şehitlik olarak kullanma  hakkı süresiz  Türk hükümetine  devredilmiştir.  Bakımı Budapeşte Askerî Ataşeliğince yapılmaktadır.

Viyana Merkez Mezarlığı

Avusturya’nın başkenti Viyana’da Birinci Dünya Savaşı sırasında şehit olan Türk askerlerinin mezarları, Simmering Merkez Mezarlığı 3 numaralı giriş kapısından girilen 91-92 numaralı alanda  bulunuyor.

Mezar taşlarında ay yıldız olan mezarlıkta yüzlerce şehit yatıyor. 1994’de mezarlıkta çalışmaya başladığını belirten Adem Sönmezcan anlatıyor: “Avusturyalılar burada yatmakta olan Osmanlı askerleri olduğunu söylediler. Ondan sonra ben de buraya geldim, mezarları araya araya buldum. Buradaki camilerde insanlara anlattım ve arkadaşlar gelip mezarlıkta dualar okudu. Eğer mümkünse devlet yetkililerinden ricam, buranın yetkililerine başvurup arşivi araştırsınlar. Gereken bilgileri arşivden alsınlar. Burada yatan ecdatlarımız hakkında bilgi alıp durumu öğrensinler. Burada değişik ülkelerin mezarlıkları var. Onlar çok düzgün yapılmış, sahiplenilmiş. Bizim şehitlerimize de düzgün bir şeyler yapılmalı. Türk mezarları arşivden alınan bilgiler doğrultusunda açılabilir. Buralarda düzenleme yapılarak müslümanların ziyaret etmeleri sağlanır. Bu şehitlerimiz de böylece sahipsiz yatmazlar.

Mezarlık çalışanlarından İsa Üzülmez anlatıyor: “Avusturyalılar eskiden buraya elinden geleni yapıyorlardı. Şimdi buraya sahip çıkılmazsa onların da yapabileceği bir şey yok. Burası, yeşil alan olup kaybolur gider. Başka bir şey de yapılamaz. İnsanlar bize gelip ülkelerinin mezarlıklarını soruyor. Bugüne kadar hiçbir Türk gelip, ‘Burada Türk mezarlığı nerede, var mı’ diye sormadı. Biz istiyoruz ki, burada ‘Türk Şehitliği Anıtı’ olsun, insanlar gelip ziyaret etsinler”.

Almanya Berlin Türk Şehitliği

Osmanlı  Sultanı  3. Selim’in, Prusya Kralı 3. Friedrich Wilhelm nezdindeki  ilk daimî sefiri Ali Aziz Efendinin, Berlin’de 29 Ekim 1798 günü vefat etmesi  üzerine, o devirde İstanbul‘a nakil imkânı olmadığı için, Kral 3. Friedrich Wilhelm, Tempelhof civarında parasını  kendi ödeyerek bir parça  toprak  satın  almış  ve burayı Ali Aziz Efendi‘nin defnine tahsis  etmiştir.  Böylelikle bir Türk Mezarlığı halini alan yerin gerçek bir şehitliğe  dönüşmesi, I. Dünya Savaşı sırasında yaralanıp tedavi için Almanya’ya getirilen Türk askerlerinden hayatını kaybedenlerin  buraya gömülmesi ile olmuştur. Daha sonra da resmen “T.C. Milli Savunma Bakanlığı Berlin Türk Şehitliği“ adını almıştır. İkinci Dünya Savaşı‘ndan sonra 200‘ü bulan mezarların halen 150 kadarı muhafaza edilmektedir. Şehitliğin bulunduğu 2 550 metrekarelik arazi T.C Millî Savunma Bakanlığı adına tapulanmıştır. Berlin Türk Şehitliği‘nin önemli bir özelliği buranın cumhuriyetin ilânından sonra doğrudan Milli Savunma Bakanlığı‘na bağlanmasıdır. 1924–1990 yılları arasında Milli Savunma Bakanlığı‘na bağlı kalan arazi bu yönüyle dünyada bir ilktir. 2005 yılında iki minareli bir cami inşaatı kararı alınınca arazi Diyanet İşleri Başkanlığına devredilmiştir.  Bugün bu arazi üzerinde 5000 kişilik Berlin Şehitlik Cami ve kültür merkezi mevcuttur.

Romanya Cephesi

1916’da Romanya, Almanya ve müttefiklerine savaş açtı. Osmanlı başkomutanlığı, Romanya Cephesi’nde savaşmak üzere 6. Kolordu’yu Sofya’da bulunan Mackenzen Ordusu emrine verdi. Kolordu’nun Bulgaristan’a taşınması 6 Ekim 1916’da tamamlandı. 12 Eylül 1916 günü başlayan Dobruca taarruzuna taşınmadaki aksaklıklardan dolayı parça parça katılan 6. Kolordu, bu muharebede 412 şehit, 1620 yaralı ve 605 kayıp olmak üzere toplamda 2637 kişiyi bulan bir zayiat verdi. 6. Kolordunun katılımıyla Alman ve Avusturya orduları dört ay gibi kısa bir sürede -1916’nın Aralık ayında- Bükreş’e girmesiyle bu cephede savaş son buldu. 6. Kolordu’ya bağlı son birlikler 25 Aralık 1917’de İstanbul’ a döndü.

Romanya’da 1916-1918 yılları arasında 600 civarında Türk askeri esir düşmüştür. Bunlardan  218’inin Romanya arşivlerinde  kaydı mevcuttur.  Bu askerler zamanla  götürüldükleri  esir kamplarında  şehit  düşmüşlerdir. Şipote  esir kampında  13, Mastacani  kampında  20, Barland kampında  3 Türk askeri şehit olmuştur. Ancak bunlara  ait hiçbir kayıt bulunamadığından mezarları da belli değildir. Belli olanlar aşağıdadır.

Romanya Braila Türk Şehitliği

Barila Türk Şehitliği

Şehitlikte I. Dünya Savaşı’nın devam ettiği 1916-1918 yılları arasında Romanya’da şehit düşen askerlerimiz yatmaktadır. Şehitlik, Lozan Antlaşması’nın 126. maddesi ile ilgili olarak, 18 Eylül 1930’da Türk-Romen Hükümetleri  arasında imzalanan anlaşma gereği 1935 yılında inşa edilmiştir. 1970 yılında Foçsani Caddesi üzerinde halen bulunduğu yere nakledilmiştir.  Şehitlikte ismen tespit  edilebilen 12 şehidimiz ayrı mezarlarda, ismi tespit edilemeyen 742 şehidimiz ise toplu mezarda yatmaktadır.  Bakımından Bükreş Askerî Ataşeliği sorumludur.

Bükreş Türk Şehitliği

Bükreş Türk Şehitliği

Bükreş Gençağa bölgesindeki şehitlik,  Romanya  Cephesi’nde  yapılan  muharebelere  katılan  6. Kolorduya bağlı 15. ve 25. Tümenlerden şehit  olan  askerler adına 1932’de yapılmıştır. Şehitlikte, kimliği bilinen  400 şehidin  mezarı ile kimliği bilinmeyen 575 şehit için de bir büyük toplu mezar bulunmaktadır. Bunlarla birlikte şehitlikte toplam 2231 şehidin yattığı ifade edilmektedir. Son yıllarda Büyükelçilik izniyle çeşitli milletlerden Müslümanlar da buraya defnedilebilmektedir. Şehitliğin bakımından Bükreş Askerî Ataşeliği sorumludur.

Romanya Slobozia Türk Şehitliği

Slobodzia Türk Şehitliği

Slobodzia’nın B-Dul Unirii Strada Etermitatii bölgesinde bulunan Şehitlikte  1916–1918 yılları arasında Galiçya Cephesi  ve Romanya’da  şehit düşen  askerlerimiz yatmaktadır. 1932 yılında Slobozia Belediyesi’nce yaptırılmıştır  ve burada  İngiliz, Fransız, Hint, Cezayir, Arap ve Romen askerlerine ait mezarlar da bulunmaktadır. Şehitlikte; Türklere ait 1 461 şehidin  yattığı toplu bir mezar, 32 tek mezar ve bir anıt bulunmaktadır.  Tüm şehitliğin bir bekçisi olup Slobodzia Belediyesi’nce kontrol edilmektedir. Bakım ve onarımlar, Bükreş Askerî Ataşeliği’nce yapılmaktadır.

Balkanlar

Bulgaristan’ın İttifak kuvvetlerine katılmasının ardından Sırbistan’a savaş ilan edip Belgrat’ı almalarının üzerine İtilaf devletleri de Yunanistan’la anlaşarak Selanik’e asker çıkarmıştı. Yunanistan’ın tutumundan kuşkulanan Bulgaristan, 26 Mayıs 1916’da harekete geçerek Rupel geçidine atağa geçti. Yunan ordusuna taarruz ederek 469’u subay olmak üzere 7 346 esir aldı ve Struma nehrine kadar olan bölgeyi ele geçirdi.

1915’de 20. Türk Kolordusu, 1916’da 10. Türk Kolordusu cepheye geldi. 10 Aralık 1916’da Yarbay Şükrü Naili Gökberk komutasındaki 50. Tümen Drama civarında düşmanla savaştı. 31 Ekim 1916’daki İngiliz taarruzu geri püskürtüldüyse de 50. Tümen bu savaşta 19 şehit, 90 yaralı, 4 kayıp olmak üzere toplam 113 zayiat verdi.
1917 yılında Türk kuvvetleri Kavala-Serez hattında savaştı.

Irak ve Filistin Cephelerindeki vaziyetin kritik bir durum alması üzerine 20. Kolordu (50. Tümen hariç), Nisan 1917’de yurda döndü. 50. Tümen ise Haziran 1917 ortalarında yurda dönerek  Halep’te görev aldı.

27 Haziran 1917’de Yunanistan İtilaf Devletleri safında savaşa girdi. 29 Eylül’de Bulgaristan, Selanik Ateşkes Antlaşması’nı imzalayıp, savaştan çekildi.

177. Piyade Alayı da 28 Haziran 1918’de Makedonya topraklarından yurda hareket etti. Makedonya cephesi, en az esir verilen cephe konumundaydı. Bu cephedeki esir sayısı onlarla ifade edilmekteydi. İngilizlerin buradan aldıkları Türk esirlerini Selanik’te bulunanesir kamplarına götürdüğü tahmin edilmektedir

Varna Türk Şehitliği

Varna Türk Şehitliği

Şehitlikte I. Dünya Savaşı’nda Romanya Cephesi’nde  Bulgarlarla birlikte Ruslara  karşı yapılan  Dobruca  Muharebesi’nde şehit  olan  Yüzbaşı Salih  ile bir başçavuş  ve 50 kadar  şehit  erimiz yatmaktadır.  Bu şehitler  önce  Varna’daki Müslüman Mezarlığı içerisinde adına Türk Şehitliği denen bir bölüme defnedilmişlerdir. Ancak 1936-1937 senelerinde Varna Belediyesi yeni mezarlık tesis ederken Türklere de yer göstermiş ve bu durum karşısında  Varna’daki Türkler, Yüzbaşı Salih ve arkadaşlarının mezarlarını  nakil için harekete  geçmişlerdir. Türk Genelkurmay  Başkanlığının  şehitliğin  nakli için para yardımında  bulunmasıyla şehitlerimiz  yeni mezarlığa nakledilmiş  ve burada  yeni şehitlik yapılmıştır. Şehitliğin bakımından Varna Başkonsolosluğu sorumludur.

Varna Binbaşı Mersin Baba mezarı

Varna civarında Acemler Köyü ile Paşa Köyü arasında Binbaşı Mersin Baba namında bir şahsın mezarı mevcut iken, daha sonra bu mezar Bulgarlar tarafından kaldırılarak “ayazma” haline getirilmiştir.

Yunanistan Pire Türk Şehitliği

Pire’de, Atina ve Pire Hastanelerinde ölen Türklerin defnedilmesi için 1859 yıında bir Müslüman Mezarlığı kurulmuştu.  Buranın arazisi de, 24 Mart 1890’da Pire Belediyesi  tarafından  tanzim  edilerek  bir  noter vesikası ile  Osmanlı Devleti’ne verilmişti. Balkan Savaşı, I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşında esir olarak Atina’ya götürülen ve orada vefat edenlerin de bu mezarlığa defnedilmesiyle mezarlık, şehitlik hüviyeti kazanmıştır.  Şehitlikte  bilinen 18 mezar ve bunlardan başka  toplu  mezar veya mezarlar vardır. Ancak toplu mezar ya da mezarlarda yatan şehitlerin sayısı bilinmemektedir.

Yunanistan Korfu Türk Şehitliği

Korfu’nun Kulina Semtinde bulunmaktadır. 1890 yılında 1. George’nin eşi Kraliçe Olga tarafından Osmanlı Devleti’ne hibe edilmiş arazide muhtelif ırktan Müslümanların defnedildiği bir Müslüman mezarlığı olarak kurulmuştur. 1897 Osmanlı-Yunan Harbi, Balkan Harbi, 1. Dünya Harbi ve İstiklal Savaşı’nda Yunanistan’da ölen bazı Türk esirleri de buraya defnedilmiş olup kimlikleri ve miktarı bilinmemektedir. İçinde bir anıt ve kime ait olduğu bilinmeyen 3 şehit mezarı bulunmaktadır. 1924 yılında Korfu Konsolosluğumuzca onarılarak şehitlik haline
getirilmiştir. 1927 yılında Korfu Konsolosluğumuzun kapatılması ile idari ve bakım sorumluluğu Pire Konsolosluğumuza 1 Ocak 1994 tarihinden itibaren de Pire Başkonsolosluğundan alınarak Atina Kıdemli Askerî Ataşeliğine verilmiştir.  1968, 1976, 1982, 1994 ve 2008 yıllarında onarımdan geçirilmiştir.

Limni adası Türk şehitliği

Limni adası Türk Şehitliği

Limni adası Türk Şehitliği

Limni adası Türk Şehitliği

Ayrı bir yazımızda anlatılmaktadır OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN

Sırbistan Belgrat Türk Şehitliği

Şehitlikte, Belgrat Umumi Mezarlığı içinde Türk şehitleri için ayrılmış olan yerde I. Dünya Savaşı’nda şehit düşen 6 Türkün gömülü olduğu bölümün yanı sıra mezarlığın  Müslüman  parseline bitişik 25×30 metrelik  kısmında  da 700 Türk askerinin yattığı tahmin  edilmektedir. 1716 yılında Avusturya ile yapılan Peterveradin Muharebesi’nde
şehit düşen Vezir-i Azam Ali Damat Paşa, Belgrad Muhafızı Selim Paşa ve çeşmeli Hasan Paşa’nın kabirleri burada bulunmaktadır.

Kafkasya ve Rusya 

Bakü’deki Türk esirler

Ayrı bir yazımızda anlatılmaktadır. Okumak için lütfen tıklayın

Rusya’daki Türk Esirler

1. Dünya Savaşı’nda 5. ve 10. Kafkas Tümenlerimiz Doğu ve Kafkas Cephesinde savaşmış ve on binlerce şehit vermiştir. Esir düşen Türk, Alman, Avusturyalı ve Macar askerler, Rusya’nın değişik bölgelerine gönderilmişti.

O dönemde Rusya’da esir düşen sivil ve asker Türk sayısının 65 bin civarında olduğu ve bunun yaklaşık 8-10 bininin sivillerden oluştuğu tahmin ediliyor. Bunlardan bir kısmı Türkiye’ye dönse de çoğunun Rus topraklarında hayatını kaybettiği belirtiliyor. Sovyet belgelerine göre Rus topraklarında hayatını kaybeden Türk sayısı 582 olarak belirtilse de yapılan bazı araştırmalarda bu rakamın 15 bin civarında olduğu ifade ediliyor.

Türkiye’nin Moskova Büyükelçiliğinde yer alan bilgiye göre, ölen esirlerin yalnızca uygun yerlere gömüldüklerine dair muğlak ifadeler bulunuyor. 1918 yılı Ocak ayı itibarıyla Rusya’daki Türk esirlerin % 58’i Kafkasya’da, % 21’i İrkutsk’ta, % 12’si Moskova Bölgesi’nde, % 7’si Amur Nehri kıyısında, % 1,2’si Kazan’da ve % 0,5’i ise Omsk’ta bulunmaktaydı.

Çarlık Rusya’sı coğrafyasında Türk şehitlerin defnedildiği yerler: Primorskiy Eyaleti, Kaluga, Samara, Krasnoyarsk, Varnavino, Vladivostok, Proriçka, Nikolsky, İrkusk, Krasnoparks, İrkutak, Tomsk, Tiflis, Azorketi, Anapa, Omsk, Çoklamya, Pirvariçka, Daurya, Venonikolaysk, Yensesky, Habursuki ve Harbin olarak tahmin ediliyor. 1. Dünya savaşında Samara bölgesine 180 kilometre uzaklıkta Sızran şehrine esirler trenle götürülmüş ve orada şehit olan askerlerimiz defnedilmiş. 1853-1856 Kırım Savaşı’nda ve 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda şehit olan askerlerimiz Moskova yakınlarında bulunan Kaluga’da defnedilmiş.

Kayıtlarda en fazla 25 bin civarında  esirin  yurda dönüşünün sağlandığı anlaşılmakla birlikte 40 bin civarında Türk esirin  akıbetinden kesin olarak haber  alınamamıştır. Bu esirlerden izi kaybolup oralarda  evlenip yerleşenler,  bir iş bulup  hayatını sürdürmeye çalışanlar,  başka ülkelere geçebilenler olduğu gibi, büyük bir kısmı esir kamplarına  sevk edilirken veya kamplarda hayatlarını kaybetmiş olmalıdırlar.

Rusya Federasyonu ile 2012’de imzalanan fakat ancak Temmuz 2017’de yürürlüğe girebilen Anlaşma ile 1. Dünya Savaşı yıllarında esir düşen ve kamplarda hayatlarını yitirerek Rusya’nın Krasnoyarsk bölgesinde defnedilen Türk askerleri için şehitlik anıtı inşa edilecek. Anlaşma ile ayrıca, Vladivostok, Petrevski ve Hirov şehirlerinde bulunan Türk askerlerinin mezarlarının künye tespitinin yapılması ve bu şehirlerde de birer anıt inşa edilmesi amaçlanıyor.

Rusya Krasnoyarsk Türk Şehitliği

Krasnoyarsk şehitlik anıtı

Ruslar tarafından esir alınan binlerce Türk askeri ve siviller Orta-Rusya Sibirya  bölgesindeki

Krasnoyarsk esir kampına götürülmüşlerdir. Birçoğu burada bakımsızlık ve ağır şartlar altında hayatlarını kaybetmişlerdir.

Sibirya’da Krasnoyarsk’ta  Troitski mezarlığındaki bu şehitliğe 1915 yılından itibaren defnedilen şehit  sayısı bilinmemektedir. Bu askerler için dikilen ve halen bir tarafında Osmanlıca, bir tarafında Rusça, bir tarafında Almanca metinlerin bulunduğu Krasnoyarsk kentindeki anıt, Türk esirleri adına Rusya Federasyonu’nda inşa edilen ilk eser. Bakımından  Moskova Askerî Ataşeliği sorumludur.

Rusya Vladivostok Spassk-Dalniy ve Şkotovo şehit anıtları

Birinci Dünya Savaşı’nda esir düşerek Rusya’nın uzak doğusunda yer alan Spassk-Dalniy şehrinde yaşamını yitiren Türk, Alman, Macar ve Avusturyalı askerlerin anısına inşa edilen ve çevresinde Türk şehitlerinin kabirlerinin de bulunduğu iki anıt bulunmaktadır.

Rusya’nın Vladivostok bölgesinde yer alan Spassk-Dalniy şehri ve Şkotovo köyüne sürüldükten sonra hayatını kaybeden askerler için yaklaşık yüz yıl önce yapılan ancak daha sonra atıl durumda kalan iki anıtın restorasyonu, Türkiye, Rusya ve ilgili ülkelerin katkısıyla Eylül 2016’da tamamlandı.

İngiltere Man adasında 1. Dünya Savaşına ait Türk mezarları

İngiltere Man adası Türk mezarları

Ayrı bir yazımızda anlatılmaktadır OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN

Avrupa’da 1. Dünya savaşı dışındaki dönemlere ait Türk şehitlikleri

Kırım Sivastopol Türk Şehitliği

Sivastopol Türk Şehitliği

Dergaçi Köyü yakınında bulunan şehitlikte 260 Şehidimizin yattığı bilinmektedir.  1853–1856 Kırım Savaşı sırasında şehit düşen askerlerimizin defnedildiği şehitliktir. 10 Eylül 2004 tarihinde törenle resmi açılışı yapılmış, 2005’de şehitlik yakınlarında bulunan ormanlık arazideki 40 şehidin naaşı şehitlik alanına defnedilmiştir.

Ukrayna Vinitsa şehitliği

Ukrayna Vinitsa Şehitliği

Ukrayna’nın Vinitsa şehrinin Strizavka köyünde bulunan şehitlikteki 93 Harbi’nde (1877-1878 Osmanlı Rus Savaşı) Ukrayna’da şehit düşen 49 Türk askerine ait mezarlık ile Osmanlıca bir anıt bulunmakta. Anıt Türk askerlerinin hikâyelerinden etkilenen Polonyalı asilzade Kont Tadeusz Groholski tarafından 1881’de yaptırılmış. Savaşta 49 yaralı Türk askeri esir edilmiş. Strizafka köyünde Kont Groholski’nin konağına götürülen esirler, tedaviye rağmen şehit düşmüşler ve bahçeye defnedilmişler. Groholski, Türk askerlerinin hatırasını unutturmamak için 1881’de bir anıt yaptırmış. Kont Groholski Osmanlı-Rus savaşında Türk esirlerin defin işlemlerini yaptığı için Osmanlı padişahından bir madalya almış.

2. Dünya savaşında Alman Orduları 1942’de Rus cephesindeki muharabeleri Strizavka’daki karargâhtan yönetmiş. Zamanla mezarlık tahrip edilerek, yerine bir park ve anaokulu yapılmış. Sadece anıt bir evin bahçesinde korunuyor.
Mezar taşının 14 satırında Osmanlıca olarak şu ifadeler yer alıyor…
1-Küli nefsin zâikatü’l-mevt
2-Bin iki yüz doksan dört sene-i hicriyesinde
3-Devlet-i Osmaniye ile Rusya devleti
4-Beyninde vuku bulan muharebede asakir-i
5-Osmaniyeden kırk dokuz nefer muhafiz
6-Vatanları üçün mecruhen esir tutulup
7-Strizavkada Kont Tadeusz
8-Groholski’nin hanesinde mute’essiren
9-Şehid olmuş olduklarından bekayı
10-Ervahları içün mayline Groholski
11-Bin iki yüz doksan sekiz sene-i hicriyesinde
12-Miladın bin sekiz yüz seksen
13-Bir senesinde işbu eseri vaz’eyledi
14-Rahmetullahi aleyhe
Sene 1298 sene 1881

Estonya Rakvere Türk Şehitliği

Rakvere Türk Şehitliği

Rakvere Türk Şehitliği

93 Harbi olarak bilinen 1877–78 Osmanlı Rus Harbi sırasında esir düşen 430 askerimizin tutulduğu esir kampında, hastalık ve esaret şartları gibi nedenlerle şehit düşen askerlerimizin anısına yapılmıştır. Bölgede toplu mezar bulunmakta olup şehit sayısı kesin olarak bilinmemektedir. Şehitlik 14 Kasım 2008’de törenle açılmıştır.

Bulgaristan şehitlikleri

Bulgaristan topraklarında dokuz bölgede Burgaz, Varna, Şumnu, Eskizağra, Filibe, Pazarcık, Rusçuk, Silistre ve Sofya’da Türk şehitlikleri mevcut olması gerekiyor, ama ne halde oldukları bilinmiyor. 1912 Balkan savaşında esir düşen askerlerimizin önemli bir bölümü Sofya’da kurulmuş esir kampına götürülmüş. Çeşitli zulüm, işkence ve hastalıklar sonucu ölen Türk askerleri, eski Türk mezarlığının bir köşesine gömülmüş. Bunlardan hiçbirinin izine rastlanmıyor. Bulgarlar bu mezarlığı istimlak ederek milli park haline getirmiş.

Bulgaristan Silistre Şehitliği

Bulgaristan’ın Dobruca bölgesinde, Aşağı Tuna üstünde bulunan Silistre’deki Akkapı Camii avlusunda etrafı parmaklıklarla çevrili İbrahim Paşa’nın ailesinin, Gazi Hasan Paşa’nın ve 1854 Kırım Harbi’nde Silistre Kalesi’nin komutanı iken şehit düşen Musa Paşa’nın mezarları bulunmaktaydı. 1941 yılında Bulgarlar tarafından mezarlar tahrip edilerek mezar taşları ortadan kaldırılmış. Buradaki kitabe camii avlusuna konulmuş.

Letonya Cesis Türk Şehitliği

Cesis Türk şehitliği

Plevne Savaşı’nda Ruslara esir düşerek Letonya’da Riga’nın 100 km kuzeyindeki Cesis şehrine getirilen ve burada vefat eden 163 Türk şehidi 1878 de şehir mezarlığının bir bölümüne defnedilmiş. 1937 yılında şehitlik haline getirilmiş ve 2005 yılında restore edilmiştir. Şehitlikte yeri bilinen 26 şehit mezarı mevcuttur. Varşova Askerî Ataşeliği bakımından sorumludur.

Bosna Hersek Kamengrad şehitliği

Şehitlik Anıtı 1466 yılında Fatih Sultan Mehmet’in Kamengrad Kalesi’ni fethi sırasında şehit olan askerlerin anısına 2001 yılında dikilmiştir. Bosna-Hersek İslam Riyaset Başkanlığı’nca Tarihi Anıt statüsüne alınmıştır.

Arnavutluk Hasan Rıza Paşa Anıt Mezarı

Balkan Harbi sırasında İşkodra Valisi olan ve şehri Sırplara karşı müdafaa ederken 30 Ocak 1913 günü düzenlenen suikast sonucu şehit edilen Hasan Rıza Paşanın anıt mezarının bulunduğu şehitliktir. Hasan Rıza Paşanın naaşı, 31 Ocak 1913de Parruca Mezarlığına defnedilmiş, 02 Temmuz 1936 tarihinde Komenaj Mezarlığına nakledilerek ardından 24 Şubat 2007de ise bugün anıtın bulunduğu şehir merkezine törenle taşınmıştır.

Yunanistan’daki şehitlikler

Rodos Türk Şehitliği

Rodos Türk Şehitliği

1617 yılında yapılan Yunanistan’daki Rodos Türk şehitliğinde 1522 yılında Rodos’un fethi sırasında şehit olan askerlerimiz ile 1912 yılında Rodos’un İtalya tarafından işgali esnasında verilen şehitlerin mezarları bulunuyor. Kanuni Sultan Süleyman devrinde hizmet veren ünlü Türk denizcilerinden Murat Reis’in Türbesi de bu şehitlikte.

Sakız Adası Kara Ali Şehitliği

Sakız Adası Kara Ali Şehitliği

Sakız nehrinin kuzeyindeki Kale içinde bulunmaktadır. 1822’de adaya çıkan Sisamlı milisler, kaleye sığınan Türkleri kuşattılar. İsyanın bastırılması amacıyla Amiral Kara Ali komutasındaki Osmanlı Donanması  Sakız Adası’na gönderildi. Sakız önüne gelindiğinde eşkıya gemileri donanmayı görünce firar ettiler. Kaptan-ı derya Nasuhzade Ali Paşa komutasındaki donanmanın müdahalesi sonucu katliam yaşandı ve Sisamlı milisler adadan çıkarıldı

Kaptan-ı Derya Nasuhzâde Ali Paşa’nın sancak gemisi Sakız açıklarında iken Avusturya bandıralı bir başka gemi sahilde demirlemişti. Gemi kaptanı, Ali Paşa’yı ziyaret talebinde bulunarak ertesi sabah suları terk edeceğini bildirdi. Bu talep şüpheli bulunsa da kabul edildi. Kısa bir süre sonra limandan ayrılan geminin sahte Avusturya bayrağı kullandığı, bölge ve donanmanın durumunu tespit için gelen Rum asiler olduğu anlaşıldı.

İsyanın mimarlarından Konstantin Kanaris, Kaptan-ı Derya Ali Paşa’nın ulağı Ömer’in ifadesine göre gece karanlığından yararlanıp Ali Paşa’nın sancak gemisi üzerine siyah yelkenli burlota (ateş gemisi) sevk ederek yangın çıkardı. Çıkan yangını söndürmek ve gemiyi kurtarabilmek için çabalayan Ali Paşa’nın üzerine bu sırada yanmakta olan bir enkaz parçası isabet etti ve denize düşerek boğuldu. Ertesi gün cesedi Sakız yakınlarında Değirmen Altı’nda askerleri tarafından bulunup kale içinde toprağa verildi. İsyanların bastırılması sırasında ölen 2777 denizci de aynı şehitlikte defnedilmiştir.

Kendisinden sonra gelen nesli, Nasuhzâde Ali Paşa’nın bu kaza neticesinde vefat etmesinden dolayı Arapça “ateşte yanmış” anlamına gelen “Mahrûkî” lakabı ile tanınmıştır. Ünlü Türk dağcı Nasuh Mahruki Nasuhzade Ali Paşa’nın torunlarındandır.

Avusturya Raab Suyu Savaşı Şehit Anıtı

Raab Irmağı Savaşı Türk Şehitliği

Osmanlı Sadrazamı Köprülü Fazıl Ahmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu ile Avusturya-Macaristan, Almanya ve Fransa orduları arasında 1664 yılında Raab Irmağı kıyısındaki Saint Gotthard’da cereyan eden savaşta şehit olan kimi tarihçilere göre 5 bin kimi tarihçilere göre ise 15 bin asker adına 1984 yılında yaptırılmıştır. Mogersdorf şehrinde bulunan 2 metre boyundaki anıtın gövdesinde şehitleri temsilen kesik bir hayat ağacı motifi bulunmakta olup anıtın iki tarafında Türkçe ve Almanca olarak; “1664 yılında şehit olan Türk askerlerine ithaf edilmiştir. Burada yatan herkes huzur içinde yatsın. 1984 Burgenland Eyalet Kültür Günü-Barış” ibaresi bulunmaktadır.

Almanya Hannover Türk Şehitliği

Hannover Türk şehitliği mezarları

Almanya Hannover Türk Şehitliği kitabesi

1683 Viyana Kuşatması sırasında Tuna kıyısında bulunan Ciğerdelen mevkiinde Hannover birlikleri tarafından esir alınan, Hannover’e getirilen, 1691 yılında ölen Mehmet ve Hasan adında iki sipahinin mezarı Neustadter St. Andreas Mezarlığında bulunmaktadır.

Viyana Mauerbach Türk mezar taşları

Viyana çevresinde bulunan Mauerbach’ta, orman içinde, Türk mezar taşları ve mermer üzerine nakşedilmiş büyük bir tuğra bulunmaktadır. Avusturyalılar bunları Turkenstein(Türktaşı) olarak adlandırmaktadırlar. Bu taşların ilginç bir hikayesi var.

1717 Yılında Prens Eugen Belgrad kalesini Osmanlı’dan almıştı. Büyük vezir İbrahim Paşa yeniden Belgrad kalesini 1739′da alarak Osmanlı topraklarına katmıştı. 1789 Senesinde Avusturya’lı Komutan Gideon Von Laudon Belgrad kalesini Osmanlı’dan tekrar aldı. Gideon Von Laudon, zaferi adına bir nişane olsun diye, İbrahim Paşanın Mezar Taşlarını ve Kale Kapısında bulunan Tuğra’yı söktürüp Viyana’ya getirtmiştir. Ancak daha sonra anlaşıldı ki, mezar taşları yanlış sökülmüştür. Çünkü bu taşlar, Sadrazam İbrahim Paşa’nın değil, isim benzerliği bulunan Büyük elçi İbrahim Paşa’nın mezarına aittir.

Bir rivayete göre de, Gideon Von Laudon, böyle bir yanlışlık yaptığının farkına varmadan öldü. Mezartaşı kendisi öldükten sonra Viyana’ya ulaştı.

Getirtilen bu taşlar, Viyana’nın 14. cü mahallesinde bulunan, Gideon Von Laudon’un arazisi içinde bir duvarın üzerine monte ettirilerek sergilenmiştir. Bugün kamu arazisi ormanlık olan bu bölgede bu taşlar hala durmaktadır. Tuğra ters olarak konulmuştur. Büyük ihtimalle, Osmanlıca bilmeyen kişilerce yerleştirilmiş olabilir.

ALMANCA KİTABENİN TERCÜMESİ
• Prens Eugen 1717 senesinde Belgrad Kalesini fethetti.
• Kale Komutanının ölümünden üç yıl sonra,Sultan 1. Mahmud zamanında Türkler tarafından Kale yeniden fethedildi. Kalenin yeniden fethedilişi sırasında kale komutanı El-Hac İbrahim Paşa idi.
• Mareşal Laudon ( Avusturya ) bu şehri 1789 yılında tekrar fethetti, ve zaferinin hatırasına, komutanın mezar taşını ve İstanbul kapısına ait iki mermer levhayı kendi mülkü olan toprağına yerleştirdi.
• Kale Kapısı Levhasının birisi Sultan 1. Mahmud’ un adını gösteriyor. Diğeri sol duvarda monte edilmış olan ise, kendisinin şerefini, yedi iklimin sahibi, yerin ve denizlerin kralı olduğunu, Darıos gibi hükmettiğini, İskender gibi muzaffer olduğunu, dınsizlerin himayesinde bulunan dünyayı cennete çevirdiğini yazıyor.

OSMANLI MEZAR TAŞINDA YAZILANLAR
• Allah onu övsün (ondan razı olsun) düşman elinden memleketi kurtardı.
• Ne mutlu ona Sultan Mahmud fethettiği sarayı, o yeniden inşa ediyor.
• Dünya Şahlarının şahı, Sultan Mahmud, yeni bir saray yaptı.
• Onu en güzel bir şekilde süsledi. Ona dayanıklılık kazandırdı.
• Onun kapısı, diğer sarayların kapısı ile nasıl boy ölçüşür. Onun kapısı daha yüksektir. Zira İstanbul’ la ilişkilidir.
• Birinci bölüm fetih yılını adlandırıyor.
• İkinci böüm ise, yeniden yapılanmayı.
• Bu mezar, okuyanlardan dua istiyor.
• Daha önce ölen Belgrad muhafızlarının ve Elçi İbrahim Paşanın affedilmesi ve ruhları için fatiha.

Malta Türk Şehitliği

Malta Türk Şehitliği

Osmanlı Donanmasının 1565’te gerçekleştirdiği aylar süren kuşatma, Osmanlı Donanmasının yenilgisiyle sonuçlanmıştı. Sultan Abdülaziz, 1867 yılında Malta’ya yaptığı ziyaret sırasında dönemin Maltalı Baş mimarı Emmanuel Luigi Galizia’dan 1565 yılında Malta kuşatması sırasında şehit düşen Turgut Reis ve askerleri anısına bir şehitlik yapmasını istedi. İsteğin kabul edilmesi üzerine Sultan Abdülaziz Malta’nın Marsa şehrinde, 1874 yılında bir Türk şehitliği yaptırdı.

Daha sonra I. Dünya Savaşı sırasında esir olarak adaya gönderilen Türk askerlerinden şehit düşenlerin de defnedildiği şehitlik, 1919-1920 yıllarında tamir ettirilmiş ve Komutan Eşref Bey tarafından Şehitlik Abidesi yaptırılmıştır.

İtalya Trieste şehitliği

Trieste Şehitliği

1848-1849’da bölgedeki Avusturya hakimiyetine karşı isyanlar sırasında Avusturyalılara esir düşüp çeşitli nedenlerle ölen müslüman Boşnakların, diğer milletlere ait müslümanların ve Avusturya Ordusundaki müslüman askerlerin mezarları bulunmaktadır. Mezarlık, şehitlik olarak adlandırılmaya başlanmış ve Roma Başkonsolosluğumuzun ilgilenmesi sonucunda bakım ve onarımı sağlanmıştır.

İngiltere Brookwood Türk Şehitliği 

İngiltere Brookwood Türk Şehitliği

1943 yılında İngiltere’ye pilotluk eğitimi için gönderilen 30 teğmenden, eğitimin bittiği 1945 yılı Nisan ayına kadar 15’i şehit olmuş ve bu şehitliğe defnedilmişlerdir. Şehitlikte ayrıca 1959 yılında düşen THY uçağı mürettebat ve yolcuları anısına da bir kitabe bulunmaktadır. Bakımından Londra Askerî Ataşeliği sorumludur.

İngiltere Portsmouth Türk Deniz Şehitliği

Portsmouth Türk Deniz Şehitliği

Şehitliğin yeri Gosport/Haslar, 1850 yılında Portsmouth’a seyir ve topçuluk eğitimi için gelen  Mirat-ı Zafer ve Sirag-ı Bahri adlı iki firkateynin mürettebatından, salgın hastalık ve kazalar dolayısıyla  vefat eden 26 denizcinin defnedildiği şehitliktir. Cenazeleri ülkeye ulaştırılamayan askerler önce Portsmouth Deniz Hastanesi’nin bahçesine 1902 yılında ise  hastane yakınında şuan bulundukları Chayhall Askerî Mezarlığı’na defnedilmiştir. Bakımından Londra Askerî Ataşeliği sorumludur.

Kaynaklar:

Galiçya (Orta Avrupa) Vikipedi, özgür ansiklopedi https://www.wikizero.pro/index.php?q=aHR0cHM6Ly90ci53aWtpcGVkaWEub3JnL3dpa2kvR2FsacOneWFfKE9ydGFfQXZydXBhKQ

Ukrayna’daki Türk Şehitlikleri 3. Bölüm. Ukrayna Gündem 10 Ağustos 2014   http://ukraynagundem.com/haberler/gundem/208-ukrayna-da-ki-tuerk-sehitlikleri-3-boeluem

Galiçya Türk Şehitliği. HmmT AYDs. Batı Ukrayna Lviv haber.  7 Mayıs 2017 http://www.lvivhaber.com/galicya-turk-sehitligi/

Dünya Savaşıyla İlgili Yurt Dışındaki Türk Şehitlikleri.  Cengiz Dönmez. DergiPark Akademik Bakış 162 Cilt 7 Sayı 14 Yaz 2014. http://www.dergipark.gov.tr/download/article-file/73836

Yurt dışında bulunan Türk Şehitlikleri. Mynet 1.10.2014 https://www.mynet.com/yurt-disinda-bulunan-turk-sehitlikleri-110101483407

Ukrayna’da kayıp Türk şehitliği gün yüzüne çıktı. Mert İnan. Milliyet 24.04.2018 http://www.milliyet.com.tr/ukrayna-da-kayip-turk-sehitligi-gundem-2654292/

Fransa’nın Carcassonne kentindeki Türk Şehitliği’nde düzenlenen 18 Mart Şehitleri Anma Günü törenine yüzlerce Türk vatandaşı katıldı. Medya Paris http://www.medyaparis.com/B1.

Viyana’da Osmanlı mezarları yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Hürriyet 14.04.2017 http://www.hurriyet.com.tr/dunya/viyanada-osmanli-mezarlari-yok-olma-tehlikesiyle-karsi-karsiya-40427797

TİKA Avusturya’da Şehit Düşen Osmanlı Askerleri Anısına Yeni Anıt İnşa Etti http://www.tika.gov.tr/tr/haber/TİKA

Avusturya’da Osmanlı izleri Türk mezar taşları ve tuğra. Haberjournal  15 Şubat 2014 https://www.haberjournal.at/tarih/avusturyada-osmanli-izleri-turk-mezar-taslari-ve-tugra-h1545.html

Krakow Türk Şehitliği. Vizyon 21. yüzyıl http://vizyon21y.com/documan/Genel_Konular/Turk_Dunyasi/Sehitlikler_Anitlar/Polonya/Sehitliklerimiz_Anitlarimiz_Krakow_Turk_Sehitligi.html

Savaş Esiri Türkler Ve Şehitlikler. Tarih ve Arkeoloji. 27 Eylül 2015 https://tarihvearkeoloji.blogspot.com/2015/09/savas-esiri-turkler-ve-sehitlikler.html

Gazi Mağusa Çanakkale Şehitliği. Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığı http://www.mucahit.net/tarih/canakkale.aspx

Rusya’da Türk şehitlerinin kabirlerinin de bulunduğu anıtlar açıldı TRT Haber 28 Eylül 2016. https://www.trthaber.com/haber/dunya/rusyada-turk-sehitlerinin-kabirlerinin-de-bulundugu-anitlar-acildi-274017.html

Esir düşen Türk askerleri için Rusya’da şehitlik. OdaTV 17.7.2017. https://odatv.com/esir-dusen-turk-askerleri-icin-rusyada-sehitlik-1707171200.html

Moskova’ya Türk şehitlik anıtı. Kıymet Sezer. Yeni Şafak  https://www.yenisafak.com/gundem/moskovaya-turk-sehitlik-aniti-2580053

Tüm dünyaya şehit verdik Gerçek Hayat 21 Mart 2016 http://www.gercekhayat.com.tr/aktu

Uzaklarda Bulunan Bir Türk Şehitliği. Gezerdoner com. 18 Mart 2018. http://gezerdoner.com/2018/03/18/uzaklarda-bulunan-bir-turk-sehitligi/

Bulgaristan’daki Türk Şehitlikleri. Deliorman’da Podyavya Köyü 2.1.2008 https://podayvacom.tr.gg/Bulgaristan-h-da-ki-T-Ue-RK-%26%23350%3Behitlikleri.htm

Nasuhzade Ali Paşa. Vikipedi, özgür ansiklopedi https://www.wikizero.pro/index.php?q=aHR0cHM6Ly90ci53aWtpcGVkaWEub3JnL3dpa2kvTmFzdWh6YWRlX0FsaV9QYSVDNSU5RmE

Sakız Adası. Vikipedi, özgür ansiklopedi https://www.wikizero.pro/index.php?q=aHR0cHM6Ly90ci53aWtpcGVkaWEub3JnL3dpa2kvU2FrxLF6X0FkYXPEsQ

I. Dünya Savaşı,Vikipedi https://www.wikizero.pro/index.php?q=aHR0cHM6Ly90ci53aWtpcGVkaWEub3JnL3dpa2kvSS5fRMO8bnlhX1NhdmHFn8Sx

1. Dünya Savaşında Çeşitli Ülkelerdeki Türk Esir Kampları Yüksek Lisans Tezi. Mahmut Akkor. Mayıs – 2006 T.C. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü https://kizilaytarih.org/makale-tez/tz005.pdf

Bülent Pakman. Ekim 2018.  Aktif link verilmeden alıntı yapılamaz

Abu Dhabi 2013

Bülent Pakman kimdir?