Azerbaycan Türkiye Türkçeleri lehçe farklılıkları

Azerbaycan Türkçesi (Azerice) – Türkiye Türkçesi lehçe farklılıkları

  • Türkiye Türkçesinde olmayıp Azeri Latin alfabesinde olan harflerin okunuşu:

X” harfi k-h arasında gırtlaktan daha çok “h” sesine ağırlık vererek hırıltılı okunur. Örneğin “Yevlax”, okunuşu Yevlakh. Bu harfe kalın-hırıltılı “h” denebilir. H harfi ağzın arkasından, küçük dilden telaffuz edilir. Bazı kelimelerde “h” yı çift okuyarak da bu harf seslendirilir.  İngilizcedeki “iks” okunuşu ya da başka dillerdeki “z” okunuşu ile hiç ilgisi yoktur. Arapça’daki “خ” harfine benzer.

Q” harfi k-g arasında gırtlaktan daha çok “g” sesine ağırlık vererek okunur. Örneğin “Qara”. Kalın “g” denebilir.

ə” başaşağı e harfi, “e” ye ağırlık vererek, derinden/gırtlaktan æ sesi verir, kalın “e” denebilir. Bazı sözlüklerde ” ä “ olarak gösterilir.

  • Türkçe-Azerice (Azerbaycan’ca) lehçe, kullanış ve okunuş farklılıkları:

  1. Türkiye Türkçesinde de bulunan “e” harfi Azerbaycan Türkçesinde kelimelerin yalnızca ilk hecesinde bulunur. Örnekler: “ev”, “yerdə”, “eşitmədim”, “sevir”, “keçit”. Ancak Batı ve Rus kökenli kelimelerde “e” harfi kelimenin diğer hecelerinde de olur.  Örnekler: “şosse, “kompyuter”

  2. Bazı durumlarda Türkiye Türkçe’sinde kelime başındaki “b” sesi “m” olur. Örneğin: ben – mən, bin – min

  3. Buna bağlı olarak birinci tekil kişi zamiri (ben – mən) dışında zamirlerin hepsi ortaktır ama çekimlerinde ses uyumu yüzünden farklılıklar vardır, bana – mənə, sana – sənə  gibi.

  4. Ortasında ‘k’ harfi ve “d” harfi olan kimi sözcüklerde bu ‘k’ harfi ve “d” harfi Türkiye Türkçe’sinden farklı olarak ünsüz (sesli) ikileşmesine uğrar çift (şeddeli) olarak yazılır. Örneğin: dokuz – doqquz, sakal – sakkal/saqqal, yedi – yeddi, sekiz – səkkiz, adım – addım, çakal – çaqqal. Burada 2. ünsüz tonlu okunur. Mesela sekkiz yazılır sekgiz okunur. Bunun gibi kelime ortasında birbirini takip eden iki tonsuz ünsüzden ikincisi tonlu söylenir: “dəftər” yazılır, defder okunur; “seçki” yazılır, seçgi okunur.

  5. Türkiye Türkçesi – Azerbaycan Türkçesi sayılar bu şeddeleme ve yukarda belirtilen “bin – min” ses farklılıkları dışında aynıdır. Sadece Azerice’de sözlü halk konuşmalarında seksen yerine Farsçadan gelen “həşdad” yaygın kullanılır, resmi dilde kullanılmaz. Milyar ise Azerice’de “milyard” olur.

  6. Morfoloji prensibi yerine canlı dildeki telaffuz prensibinin benimsenmesiyle ilk ve ikinci sessiz (ünsüz) harflerin yer değiştirdiği durumlar olur. Özellikle Türkiye Türkçe’sinde  ikinci hecesi ‘r’ harfi ile başlayan kimi sözcüklerde ‘r’ harfi ile ilk hecedeki son harfin yeri değiştirilerek (metatez – göçüşme) söylenir. Örnekler: avrat – arvad, toprak – torpaq, köprü – rpü, çapraz  – çarpaz, yaprak – yarpaq, eksik – eskik, öksürmek – öskürmek, ileriireli.

  7. Bazı Anadolu lehçelerinde olduğu gibi  Türkiye Türkçe’sinde “k” ile başlayan kalın “k” sesleri  Azerbaycan Türkçesinde “q” ile başlar. Örnekler: kaba – qaba, kadın – qadın, kalın – qalınqaytarmak (geri vermek), qara, qalın, qardaş, qız. Rusça ve Batı kökenli kelimelerde bu olmaz. Örnekler: “kalori“, “kardiolog“, “kafedra” (kürsü).

  8. Türkiye Türkçesindeki birden fazla heceli kelimelerin sonundaki bütün “kalın k” sesleri Azerbaycan Türkçesinde “q” olur. Örnekler: yaşamakyaşamaq, yanmakyanmaq, topraktorpaq. uzak – uzaq. Ancak bu “q” ler konuşma dilinde “x” harfi gibi okunur: torpax, uzax, olarax, aldıx, alacax.

    İnce k sesleri değişmez, örneğin “gülmek – gülmək“.

    Eklendiği kelimeye küçültme, sevgi, acıma ve pekiştirme ifadesi katan -cıq, -cik, -cuq -cük: soneklerin de de bu ses uyumu kuralı geçerlidir

    qulaqcıqkulakçık, evcik, kiçicikküçücük, oduncuqküçük odun, anacıqannecik, yavrucuqyavrucak, uşaqcıq – yavrucak, küçük çocuk, borucuq (bir tür küçük tatlı kurabiye), hörükcükkuyruk

  9. Bazı durumlarda Türkçe’de “g” ile başlayan kelimelerde ses “k” olur. Örneğin gönül – könül, gömlek – köynek.

  10. Türkiye Türkçesinde ince ünlülerin yanında bulunan “ğ” nin yani “eğ”, “iğ”, “üğ”, “öğ” seslerindeki “ğ” harfinin yerini Azerbaycan Türkçesinde “y” alır, sesler “ey”, “iy”, “üy”, “öy” haline gelir. Örnekler: eğer – eyer, beğenmek – beyenmek, değer – deyer, iğne – iyne, çiğnemek – çiynemek, düğme –yme, güğüm –yüm, öğrenmek – öyrenmek, öğüt – öyüd, böğür –yür, eğri – əyri.

  11. Azerbaycan Türkçesinde “ğ” ünsüzü sadece kalın ünlülerin yanında olur. Böyle durumda Türkiye Türkçesi kelimelerde bulunan “g” harfi  2. hece başında “ğ” olur. Örnekler: vurgu – vurğu, duygu – duyğu, yorgan – yorğan, dargın – darğın, karga – qarğa. Benzer şekilde: dalğa, damğa,  lovğa, qarğaşa, qovğa, sayğac, sırğa, çağa, zoğal, yırğalama, işğal.

    Azerbaycan Türkçe’sinde “ğ” Türkiye Türkçes’indeki ğ ünsüzünden daha belirgin ve baskılı olarak telafuz edilir.

  12. Türkiye Türkçe’sinde sonu “-agı, -aği”,  hecesi ile biten kimi sözcüklerdeki bu “-agı, -aği” heceleri atılarak   yerini ‘ov’ alır. Örneğin: buzağı – buzov, kırağı – kırov, kaşağı – qaşov gibi.

  13. Azerbaycan Türkçe’sinde bir kelime “ı” ile başlamaz. Türkiye Türkçe’sinde baştaki “ı” harfinin yerini  “i” alır. Örneğin: ırmak – irmaq, ılık – iq, ıslah – islah, ışık – işıq, ısrar – israr. Bazu durumlarda “ı” nın önüne “y” gelir. ırgalama- yırğalama.

  14. Bazı Türkiye Türkçesi kelimelerin başında bulunan “yü” deki “y” harfi Azerice’de düşer. Örneğin: yüzme – üzme, yürek – ürek, yüce – uca, yüz – üz, yüzük – üzük. Ancak bu düşüm her durumda olmaz, Azerice’de “yü” ile başlayan kelimeler de vardır. Örnekler: yük, yükdaşıyan (kamyon), yüngül (hafif), yüz.

  15. Bazı Türkiye Türkçesi kelimelerin başında bulunan yi deki y harfi Azerice’de düşer. yitmek – itmek, yirmi – iyirmi.

  16. Bazı Türkiye Türkçesi kelimelerin başında bulunan ” daki “y” de Azerice’de düşer. Aynı zamanda Azerice’de kelimeler “ı” ile başlamadığındanı“nın yerini “i” alır. Yani “” “i” olur. Örneğin: yıl – il, yılan – ilan. yıldırım-ildirim. Ancak bu düşümler her zaman olmaz, Azerbaycan Türkçesinde (Azerice’de) “” ve “yi” ile başlayan kelimeler de vardır. Örneğin “yığmaq (monte etmek, telefon çevirmek), yırtmaq, yıxmaq, yiye (sahip), yiv.

  17. TürkiyeTürkçesine göre birtakım sözcüklerde bir değil, birkaç ses değişimi olur. Örneğin: öyle – ele, böyle – bele, yirmi –irmi, otlatma – otarma, topraktorpaq, ceuca.

  18. Kimi sözcükler çok farklı ses değişimine uğrar. Örneğin: dün – nen (halk dilinde düneğin de denir).

  19. Azerbaycan gramerinde  “bilmək” eki Türkçeden farklı olarak önündeki kelimeden ayrı yazılır. Örnek: “görülə bilməz“. Bu ek fiiller bölümünde ayrıntılı olarak açıklanmıştır BAKINIZ.

  20. “–mı / –mi, -mu / -mü” soru ekleri halk arasında genelde kullanılmayıp, fiil sözcüğünün son hecesi uzatılmak suretiyle vurgulanarak soru cümlesi yapılır. Örneğin: kaldınız mı? – qaldınııız?, gördünüz mü? – gördünüüz?.  Resmi dilde bu yapılmaz. Ayrıca konuşma dilinde rayonlara (bölgelere) göre değişir. Mesela Nahçıvan’da, Bakü’nün yerlileri, Qazax bölgesinde herkes    “–mı / –mi, -mu / -mü” soru eklerini aynen Türkçe’deki gibi ya da  yapısı değişse bile kelimenin sonunda, fakat kelimeye bitişik olarak kullanmaktadırlar.

  21. Türkiye Türkçesinde soru ekinden sonra gelen ekler Azerbaycan Türkçesinde soru ekinden önce yer alır. Yani soru eki daima sondadır. Örneğin: gelebilir misiniz? gele bilersizmi? (halk dilinde genelde gele bilersiz?). Görüldüğü gibi Azerbaycan gramerinde  “bilmək” eki Türkçeden farklı olarak önündeki kelimeden ayrı yazılır. Bkz. Yukarıdaki açıklama.

  22. Bazı durumlarda ilk hece sonundaki sessiz harf ile ikinci hece başındaki sessiz (ünsüz) harf yer değiştirir (metatez). Örneğin: tsü – stü. çıplak – çılpaq.

  23. Bazı durumlarda çoklu sessiz (ünsüz) harf yer değişimi olur, göstermek – rsetmek.

  24. Türkçe’deki -i hali (belirtme hali) “-yı, yi” Azerice’de bazı durumlarda “-nı, -ni” şeklinde değişikliğe uğrar, kapıqapı gibi. Bu konuda daha geniş açıklamalar için gramer açıklamalarımıza bakınız: TIKLAYIN

  25. Türkiye Türkçe’sinde kelime başındaki “t” sesi bazı durumlarda Azerice’de “d” olur. Örneğin tuz – duz, tad – dad (lezzet anlamında).

  26. Türkiye Türkçesindeki tek heceli sözcüklerdeki “k” bitimi Azerice’de bazı kelimelerde ses değişikliğine uğrar. Örneğin ak ağ, gök y, uşak uşaq.

  27. Disimilasyon (başkalaşma), diğer bir deyişle söz zincirinde birbirine yakın ikises arasında ayrılık yaratan değişimler olur: Örneğin: yassı – yastı.  Aynı şekilde bazı Türk lehçelerindeki issi, ıssı, istık, ısık, issık (sıcak) Azerice’de isti olur.

  28. Türkiye Türkçesindeki  v den önce gelen “a” yerine Azerice’de “o” gelir. Örnekler: av – ov, tavşan – dovşan. Okunuşlarnda dudaksıllaşma, yani bazı seslerin dudakların yuvarlaklaştırılmasıyla değişim olur: Kelime içinde o’dan sonra gelen v telâffuz edilmez; bunun yerine o uzatılır: çovdar yazılır, çoodar okunur, dovşan yazılır, dooşan okunur.

  29. Bazı fiillerin 3. şahıs çekiminde  sondaki “r” Azerice konuşma dilinde söylenmez. …dır, “, …dırlar, “dılar“, …dur, “...du“, …durlar, “…dular” olur. Türkiye Türkçesin’de “yoktur” Azerbaycan dilinde “yoxdu gibi. Resmi dilde ise ses bakımından Türkiye Türkçe’sindeki gibidir, örneğin yoxdur“.

  30. Türkiye Türkçe’sindeki ….yapmak genel fiili Azerbaycan dilinde belli eylem olarak ifade edilir. Örnekler. “Yemek yapmak”  denmez  “yemək bişirmeq” denir, “çay yapmak” denmez “çay dəmləməkdenir.

  31. Türkiye Türkçesinde …ecek ile biten yumuşak sonekler Azerbaycan Türkçesinde …məli haline gelir. Örnekler: yiyecek yeməli, içecekməli, görülecekgörməli, gülünecek (gülünç anlamında) – gülməli gibi. Diğer taraftan …acak kalın sonekinde sadece lehçe bitim farkı görülmektedir. Örnekler: yakacak – yanacaq (yakıt anlamında), tutacak – tutacaq , oturacak – oturacaq, durulacak yer (durak anlamında) – dayanacaq gibi.

  32. Türkiye Türkçesinde ünlü uyumuna aykırı olan –ki aitlik eki, Azerbaycan Türkçesinde ses uyumuna bağlı olarak kullanılır. Örnek: yanındaki – “yanındakı”. Çoğu kez yabancı kökenli sözcükler de ünlü uyumuna girerler: bahçebağça, haldehalda. Diğer taraftan -da / -de ve -gıl / -gil ekleri Türkiye Türkçesindeki gibi ünlü uyumsuz kullanılır. Mesela: vətəndaş, halamgil.

  33. Azerbaycan Türkçesinde sözcük başına “h” ilişmesi yaygındır. örümcek – hörümçək, örgü – hörgü, örmek, hörmek, ürme – hürmə gibi.

  34. Türkiye Türkçe’sinde sözcük başındaki “b” bazı durumlarda “p” olur. balçık – palçıq, pişmek – bişmək.

  35. Türkiye Türkçe’sinde sözcük başındaki “g” bazı durumlarda “k” olur. gönül – könül, göçme – köçmə, gibi – kimi

  36. Azerbaycan Türkçesinde sözcük sonunda Türkiye Türkçe’sinden farklı olarak -b, -c, -d, -g  harfleri olabilir.  Bu durumda Türkiye Türkçe’sindeki -p yerine “–b”; kitap – kitab, hitap – xitab,  durup – durub, -ç yerine “-c”; aç – ac,  taç – tac, t yerine “-d”; armut – armud, avrat – arvad, dört – dörd, süt – süd, k yerine “-g”; fenalık – fenalıg, faik – faig, renk – rəng, denk – dəng (bazı durumlarda) gelir. 

  37. Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen sonekler, Azerbaycan Türkçesinde sadece d ile başlar. Örnekler: atdır,  gelmişdi, yoxdur. Ayrılma -den hali de böyledir. Örnekler: atdan, fındıqdan.

  38. Türkiye Türkçesinde Arapça ve Farsça kökenli kelimelerde iki ünsüz arasında ünlü türemesi görülürken; Azerbaycan Türkçesinde bu kelimeler, çoğunlukla asıl şekillerini korurlar. Örnekler: asır əsr, devir –dövr, özür– üzr, hüküm – hökm, vakit – vaxt, asıl əsl.

  39. Küçük ünlü uyumu-  Öz Türkçe kelimelerin ilk hecelerindeki ünlülerin düz veya yuvarlak oluşlarına göre onu takip eden hecelerdeki ünlülerin, kelimenin ilk hecesi düz ünlü (a, e, ı, i) ise yine düz, yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) ise dar yuvarlak (u, ü) veya geniş düz (a, e) olarak gelmesi kuralıdır.

    Türkiye Türkçesinde uyuma girmeyen bazı kelimeler Azerbaycan Türkçesinde uyuma girerler: xoruz – horoz, xəmir – hamur, çamır – çamur, qovurma – kavurma, vs. Yabancı kelimelerde bu uyum aranmaz: futbol, termos, termometr, telefon, pedagog, mumiya.

Bülent Pakman. Ekim 2010. Son güncelleme Temmuz 2013. İzin alınmadan, aktif link verilmeden yayımlamaz, alıntı yapılamaz.

Azerice (Azerbaycan Türkçesi – Azerbaycan dili – Azerbaycanca) öğrenme dizimiz

Türkiye Türkçe’sine göre farklı kelimeler: http://wp.me/PAexV-1lX   

Lehçe farklılıkları: http://wp.me/PAexV-29P 

Fiil çekim farklılıkları: http://wp.me/PAexV-1w1

Gramer: Azerbaycan Türkçesi Grameri

Diğer gramer farklılıkları:   http://wp.me/PAexV-1NJ

Azerbaycan Türkçesi cümle yapısına ait örnekler: http://wp.me/PAexV-2Gx

Azerbaycan Türkçesi nasıl bir dil? Azerbaycan dili ile ilgili geniş bilgiler: http://wp.me/PAexV-3v3

Kiril harfleri ve okunuşları: http://wp.me/PAexV-2FN

Azericeye giren Rusça askeri kelimeler

Azerbaycan Türkçesinde dini terimler

Bazı Azerbaycan adetleri ile ilgili ifadeler

Azerbaycan Türkçesiyle (Azerice) gramer açıklamaları

Azerbaycan’da Kimlik ve Dil

Azeri diye bir millet var mı?

YANLIŞ: Türkiye’de Azerbaycan Türklerine “Azeri” konuştukları dile de “Azerice” denmektedir.  Azerbaycan resmi politikasında bu tanımlar  “Azerbaycan Halkı”, “Azerbaycanlı” ve “Azerbaycan’ca”, “Azerbaycan Dili” şeklindedir. Bunlar külliyen yanlıştır.

Bir: Azerbaycan bir coğrafya ismidir, millet değil, Ayrıca soyu bilinen, kendine has dili olan halklar coğrafi adlarla kimliklendirilemezler. 
İki: Azeriler İran’da yaşayan küçük bir etnik topluluktur. Azeri sözcüğü, ilk defa olarak, tarihin en azılı Türk düşmanı Stalin, daha sonra ise hasta beyinli İran-Fars şovenistleri tarafından, Azerbaycanlıların Türklük şuurunu yok etmek, unutturmak için uydurulan sahte bir kimliktir. Eğer Ruslar, Çarlık ve Sovyet dönemlerinde Allah korusun Anadolu ya hakim olsalardı, orada da benzeri şekilde Egeli, Karadenizli ve İzmirli diye uyduruk milletler ve kimlikle yaratmaya çalışırlardı.

DOĞRU:  “Azerbaycan Türkleri” ve “Azerbaycan Türkçesi”.

Azerbaycanlılar Türk müdür?

Kurtlar olur çobanların koyunu
İtten öğrenirse, kendi soyunu
“Azerilik” komunizmin oyunu
Azeri değiliz, Türk oğlu Türk’üz!

Bahtiyar VAHAPZADE

Azerbaycanlılar Türktür dilleri Türkçedir

Arama motorlarında bulunabilmesini kolaylaştırmak için yazılarımızda arada Azerice ve Azeri kelimeleri kullanılmaktadır.

Azerbaycan’da Türk milleti vardır, dilleri Türk dilidir

 

AZERBAYCAN GÜNLÜKLERİ:

Bakü’ye gelmeyi düşünen “özellikle beyaz yakalı” Türk vatandaşlarına yardım için şahsi görüşler yanında bazı bölümleri kaynakları verilmiş yorumlu-yorumsuz alıntılarla derlenmiştir, tenkidi (eleştirel) ya da başka hiç bir amacı yoktur.  Yaşanmakta olan hızlı gelişimler sonucu çok şeyin değişmekte, güncelliğini yitirmekte olduğu da göz önüne alınmalı, burada yazılan her şeyin doğru ve aktüel olduğu düşünülmemelidir.  Kelimelerin çoklu anlamlarında ve ifadelerde tam bilgi sahibi olunmadan değerlendirmeler yapılması da yanlış anlamalara sebep olabilir. 

Başka yerlerde bana ait olarak gösterilen yazılarla ilgim yoktur. Özellikle fotolar eklenmiş, orası-burası, fotoları, alıntıları, linkleri silinmiş olanlarla. Özgün yazılarım sadece buradadır.

Twitter Widgets Facebook Widgets

Bakü Ofis 2011Bülent Pakman kimdir   https://bpakman.wordpress.com/pakman/

Azerbaycan Türkiye Türkçeleri lehçe farklılıkları için 8 cevap

  1. Ismayil dedi ki:

    Tesekkurler Cok guzel bilgiler.

    Bi kacinida ben soleyeyim
    Turkcede Kemik Azericede Sumuk demek. yani sumuklu et sumuksuz et diye tabelalar gorurseniz sasirmayin🙂

    bide silah kufur gibi digil cunki
    Silah bildigimiz silafgibi kullanilir:\ yani bd bi Azeriyimde silahi hic baska anlamda kulandigmi hatirlamiyorum

  2. Afaq dedi ki:

    Azərbaycan dili kitablarında yazılır : Dilimizdəki bütün saylar türk mənşəlidir (yəni öz sözlərimizdir) həşdad, milyon, milyarddan başqa. Yəni kökü ərəb mənşəli olsa da dilimizdə rəsmən “həşdad” sözü var.
    Düzdü, təbliğat var ki, köklü öz sözümüz(səksən) ola-ola ərəb mənşəli söz(həşdad) işlənməsin. Amma işləndiyi uzun illər olduğu üçün rəsmən dilimizdə bu söz qəbul olunub.

  3. Afaq dedi ki:

    Bağışlayın, mı, mi, mu, mü hissəciyi yalnız rəsmi dildə və Bakının yerliləri tərəfindən işlədilmir. Bu daha çox bölgələrə görə dəyişir. Məsələn : Qazax bölgəsində hər kəs sual cümlələrini bu hissəciklə dözəldir, amma Naxçıvanda əksinədir.

  4. Afaq dedi ki:

    Həşdadı düzəltməmişsiniz, amma mı, mi, mu, mü hissəciyilə bağlı yazını əlavə etmisiniz. Sağ olun.
    Azərbaycan dilini düzgün təbliğ etmək istədiyiniz üçün mən təşəkkür edirəm !

    • bpakman dedi ki:

      Türkçe – Azerice farklı kelimeler sayfamdaki notta düzelttim. Teşekkürler.

  5. ghanim (ğanim ) dedi ki:

    Ben iraktanım ama türkçeyi ve türk lehcelerine aşığım

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s