Azerice’de askeri kelimeler

Azerbaycan Türkçesine (Azericeye) giren Rusça askeri kelimeler

1940’lı yılların en önemli özelliği İkinci Dünya Savaşı döneminde askerî, siyasî durum ile ilgili kavramları bildiren kelimelerin, terimlerin, tamlamaların Azerbaycan edebî dilinde daha çok kullanılır hâle gelmesidir. Dilde var olan, fakat savaşa kadar dar bir çerçevede kullanılan askerî konularla ilgili sözler, terimler yanında savaşın başlamasıyla yeni türetilen askerî teknik ve askerî konularla ilgili sözler ve terimler 1941 yılından itibaren Azerbaycan edebî dilin tüm janrlarında büyük ölçüde kullanılmış, bu alandaki söz varlığı halk arasında da yaygın olarak kullanılır hâle gelmiştir. Buna göre askerî konularla ilgili kavramları gösteren söz varlığı o yıllarda şu alanları da kapsamıştır:

1. Askerî alanların adlarını ifade eden kelime, tamlamalar:

rota, ştab, diviziya, bölmə, səhra poçtası, tank qoşunları, rabitə qoşunları, süvari diviziya, hərbi hissə, atıcı diviziya, quru və hərbi dəniz qüvvələri, kəşviyatçı partizan dəstəsi, qvardiya topçu polku vb.

2. Askerî teknik gereçlerle ilgili adlar:

gelpe, pulemyot, mərmi, qranat, ağır top, hərbi avadanlıg, sarğı ləvazimatı, bombardmançı təyyarə, kəşviyyatçı təyyarə, yandırı və ağır partlayıcı bomba, səhra zenit topu, zenit pulemyotu qurğusu vb.

3. Askerî unvan, görev, meslekleri ifade eden söz ve tamlamalar:

tankçı, kəşviyyatçı, saldat, rabitəci, topcu, komandir, serjant, leytenant, polkovnik, general, siyasî rəhər, minaatan döyüşçülər, qırıcı pilot, diviziya brigada kommissar. vs.

4. Askerî harekâtla, savaşın günlük gidişatıyla ilgili kavramları ifade eden söz ve tamlamalar (Latin alfabesiyle):

blindaj, manevr, ambrazura, zerbe, esk zerbe, müdafiye mövgeleri, ön cebhe, arxa cebhe, hücum emeliyatı, elbeyexe vuruşma, herbi esir, herbi yük, helledici gelebe, süngü yarası vs.

5. Askerî teşkilâtların, savaşla ilgili işlerin adlarını bildiren söz ve ifadeler (Latin alfabesiyle):
Dövlet Müdafie Komitesi, Sovet İttifagı Gehremanı, SSRİMüdafie Fondu, gvardiya bayrağı, cepheye yardım, herbi hazırlıg, her şey cebhe üçün, cebheyle arxanın sıx birliği vs.

6. Sovyet Ordusu askerlerinin mücadelesini ifade için kullanılan çok anlamlı söz ve terimler: igid goşunlarımız, igid komandir, şanlı dənizçilər, mərdlik, qəhrəmanlıq, igidlik, Oktyabr zərbəsi, yeni il zərbəsi, məğlub edilməz Qızıl Ordu, ağır və ganlı müharibə, granit gaya, alovlu çağırış, tarixi qələbə, sarsılmaz dostluq vs.

————–askeri  rütbeler – hərbi rütbələr————-

orgeneral      general polkovnik

korgeneral       general leytenant

tümgeneral      general mayor

albay               polkovnik       (Rusça’dan полковник)

yarbay              podpolkovnik (Rusça’dan подполковник), polkovnik leytenant

binbaşı            mayor           (Rusça’dan  майор)

yüzbaşı             kapitan, rotmistr    (Rusça’dan   капитан, ротмистр)

üstteğmen      baş leytenant

teğmen              leytenant   (Rusça’dan лейтенант. İng. lieutenant)

astteğmen        kiçik leytenant

başçavuş         başqizir

çavuş               qizir, serjant (Rusça’dan сержант)

oramiral         admiral (Rusça’dan адмирал)

koramiral       vitse-admiral  (Rusça’da vitse- yardımcı вице-. İng. vice)

tümamiral      kontr-admiral (Rusça’dan контр-адмирал)

————–askeri terimler – hərbi ifadələr————-

askeri               hərbi

asker                 əsgər

subay               zabit

askeri personel    hərbi qulluqçu

Silahlı kuvvetler     Silahlı Qüvvələr

genel kurmay         ümumi qərargah

apolet                paqon (Rusça’dan погон)

ihtiyat         ehtiyat

savaş, harb         hərb, savaş

muharebe           müharibə, hərb, dava

barış                          sülh

düşman          düşmən

nişancı              atıcı

keskin nişancı    snayper  (Rusça’dan снайпер)

muhafız         qvardiyaçı (Rusça’da gvardiya muhafızlar: гвардия. İng. guards)

takım        dəstə, bölmə, hərbi bölmə

bölük          rota  (Rusça’dan рота)

tabur                batalyon  (Rusça’dan батальон. İng. batallion)

birlik              qoşun

düzenli birlik        nizami qoşun

atlı birlik          süvari qoşun

zırhlı birlikler  tank qoşunları

haberleşme birlikleri   rabite qoşunları

alay               polk  (Rusça’dan полк)

kara kuvvetleri (birlikleri)   quru qoşunlar

hava kuvvetleri  hava qüvvələri

deniz kuvvetleri    dəniz qüvvələri

piyade              piyada

silah                 silah, yaraq

uçak               təyyarə  (Arapça’dan)

savaş uçağı       qırıcı təyyarə

savaş uçağı pilotu      qırıcı pilot

bombardıman uçağı   bombardımançı təyyarə

keşif uçağı       kəşfiyyatçı təyyarə

mermi             güllə, mərmi

roket, füze              raket (Rusça roket: ракета), reaktiv

top                 artilleriya topu, top

tabanca         tapança

tüfek                tüfəng

makineli tüfek, mitralyöz     pulemyot (Rusça’dan пулемет)

anti tank mayın     tank əleyhinə mina (Rusça mayın: mina мина)

uçaksavar      zenit topu

mekanizma   qurğu

makineli tüfek     pulemyot qurğusu

el bombası       qranat (Rusça’dan granata граната), qumbara

çok namlulu roket,  termobarik roket sistemi     odsaçan

sahra             səhra

madalya               medal

ateş kesmek       atəşi dayandırmaq, atəşi kəsmək

mevzi          post

kayıp              itki, itkin

siper, hendek     səngər

gizli (siyasi) örgüt        siyasi dəstə

Kaynaklar:

SSCB DÖNEMİNDE AZERBAYCAN’DA DİL PLÂNLAMASI. Gönül ALİYEVA. Ankara-2005. A. Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Çağdaş  Türk  Lehçeleri ve  Edebiyatları Anabilim Dalı.

Azerbaycan ve Türkiye Türkçelerinde (Azerice – Türkçe) farklı kelimeler. Bülent Pakman. 2010. https://bpakman.wordpress.com/baku-2010-fotograflar/turkler-icin-azerice/turkce-azerice-farkliliklar/

Bülent Pakman. Mayıs 2012. Ekleme Eylül 2015. İzin alınmadan ve aktif link verilmeden yayımlanamaz, alıntı yapılamaz.

Azerbaycan’da Kimlik ve Dil

YANLIŞ: Türkiye’de Azerbaycan Türklerine “Azeri” konuştukları dile de “Azerice” denmektedir.  Azerbaycan resmi politikasında bu tanımlar  “Azerbaycan Halkı”, “Azerbaycanlı” ve “Azerbaycan’ca”, “Azerbaycan Dili” şeklindedir. Bunlar külliyen yanlıştır.

Bir: Azerbaycan bir coğrafya ismidir, millet değil, Ayrıca soyu bilinen, kendine has dili olan halklar coğrafi adlarla kimliklendirilemezler. 
İki: Azeriler İran’da yaşayan küçük bir etnik topluluktur. Azeri sözcüğü, ilk defa olarak, tarihin en azılı Türk düşmanı Stalin, daha sonra ise hasta beyinli İran-Fars şovenistleri tarafından, Azerbaycanlıların Türklük şuurunu yok etmek, unutturmak için uydurulan sahte bir kimliktir. Eğer Ruslar, Çarlık ve Sovyet dönemlerinde Allah korusun Anadolu ya hakim olsalardı, orada da benzeri şekilde Egeli, Karadenizli ve İzmirli diye uyduruk milletler ve kimlikle yaratmaya çalışırlardı.

DOĞRU:  “Azerbaycan Türkleri” ve “Azerbaycan Türkçesi”.

Kurtlar olur çobanların koyunu
İtten öğrenirse, kendi soyunu
“Azerilik” komunizmin oyunu
Azeri değiliz, Türk oğlu Türk’üz!

Bahtiyar VAHAPZADE

Günlüklerimizde arada Azerice ve Azeri kelimelerinin kullanılmasının sebebi arama motorlarında daha çok o şekilde bulunabilmesindendir.

AZERBAYCAN GÜNLÜKLERİ:

Bakü’ye gelmeyi düşünen “özellikle beyaz yakalı” Türk vatandaşlarına yardım için şahsi görüşler yanında bazı bölümleri kaynakları verilmiş yorumlu-yorumsuz alıntılarla derlenmiştir, tenkidi (eleştirel) ya da başka hiç bir amacı yoktur.  Yaşanmakta olan hızlı gelişimler sonucu çok şeyin değişmekte, güncelliğini yitirmekte olduğu da göz önüne alınmalı, burada yazılan her şeyin doğru ve aktüel olduğu düşünülmemelidir.  Kelimelerin çoklu anlamlarında ve ifadelerde tam bilgi sahibi olunmadan değerlendirmeler yapılması da yanlış anlamalara sebep olabilir. 

Başka yerlerde bana ait olarak gösterilen yazılarla ilgim yoktur. Özellikle fotolar eklenmiş, orası-burası, fotoları, alıntıları, linkleri silinmiş olanlarla. Özgün yazılarım sadece buradadır.

 

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s