Finlandiya Tatarları

Finlandiya

Finlandiya 1155 ten 1809 yılına kadar İsveç hakimiyetinde, 1809 yılından 1917’ye kadar da  Rusya’nın hakimiyeti altında kalmış, ancak 1917 yılında bağımsızlığına kavuşabilmiştir. Helsinki şehri İsveç Kralı Gusta Vasaa tarafından 1510 yılında kurulmuştur. Resmi dil İsveççe ve Ural/Altay dil grubundan olan Fince’dir.

Tatar göçü

1860’larda Rusya’nın İdil‐Ural bölgesinden, büyük kısmı Nijninovgorod vilayetinin (Oblastının) Sergeç ilçesindeki (rayonundaki) Mişer Tatar köylerinden bazı tüccarlar daha çok halı, kürk, tekstil ticareti için demiryolu ile önce Petersburg’a oradan da Terijoki (Teri) ırmağı ve Viipuri (Viburg) yoluyla Finlandiya Dukalığı’na gelmişler. İlk Tatar göçmenlerinin ticari başarıları diğer köylerin de Finlandiya’ya göç etmelerine neden olmuştur. 19 yüzyılın ikinci yarısında Çarlık Rusya’sının işgali altındaki Tampere şehri ile St. Petesburg arasında demiryolunun açılması Tatar Türklerine yeni hayat sahaları yaratmıştır. Demir yolu hattı boyunca ticaretle uğraşan Tatar Türkleri Finlandiya topraklarına yerleşerek, iş yerleri açmış, fabrikalar kurmuştur. Göçler tamamen ekonomik sebeplerdendir. 1. Dünya Savaşından sonra 1920 de hudutların kapanmasıyla geri dönme imkanları kalmamıştır.

Esat Baybolat: “Bizim dedeler. köylerde yaşamışlar. Nijnıy Novgorod şehrinden 150-180 km Ural dağlarına doğru. 1876 yılında Tampere’ye demiryolu yapılınca, Tampere’ye kadar gelmişler. Benim dedelerim 1895’lerde gelmişler. İlk önce geçici olarak gelmişler. I. Dünya Savaşı’ndan sonra 1920’li yıllarda hudutlar kapanmış, ya bu tarafta veya öbür tarafta kalma seçimi yapmak zorunda kalmışlar.”

Tatarlar Çarlık Rus idaresindeki Finlandiya’da bulunan Rus birliğinin içerisinde asker olarak da hizmet etmişler.

Tatar Türklerinin büyük kısmı Finlandiya’nın başkenti Helsinki’de; diğer kısmı ise Tampere, Jarvenpaa, Turku ve Kotka şehirlerinde yaşamaktadırlar. Sayıları 1000 kadar. Finlandiya’nın 1917 yılında Rusya’dan ayrılarak bağımsızlığını kazanmasından sonra kurulan Fin Hükümeti, Finlandiya İslam Toplumu’nu resmi olarak tanımıştır. Finlandiya’nın 1998 yılının başında yürürlüğe giren milli azınlıkların korunmasına ilişkin Avrupa çerçeve anlaşmasıyla bölge ve azınlık dillerine ilişkin Avrupa ana sözleşmesini onaylamasıyla Finlandiya’daki Türk‐Tatar cemaati güçlenip uluslararası korunma altına alınmıştır.

Geçimleri

Osman Abdülrahman: “Babam benim gelmiş İdil boyundaki Aktuk köyünden 1898 yılında. Buraya abisi iş yapmak için gelmiş, tekstil şirketine. Kendisine mağaza açmış, dükkan açmış. Dedelerim kumaş işi yapıyordu. Ben kürke başladım 50 senedir bu işi yapıyoruz. Ama artık yeter. Kızım Hacer devam eder.

Başta Tekstil,halı ve kürk olmak üzere genel olarak ticaretle uğraşan Finlandiya Türkleri oldukça varlıklı ve itibarlı insanlardır.

Finlandiya'da Türk Mağazası

Finlandiya’da Türk Mağazası

İrhan Nizamettin: “Burada halılar satıyoruz. Biz dünyanın her yerinden halılar getirtiyoruz. Türkiye’den de getiriyoruz. Bunlar mesele, Türkiye’den geliyor, “İşbu Halı” denilen şirketten. Bunlar bizim için özel yapılmış halılar, ipek ve yün

Dil

Finlandiya’da yaklaşık 150 yıldır yaşayan ve Kıpçak kökenli olan Kazan (İdil/Ural) Tatarları’nın dilleri Kazan Türkçesinin Mişer şivesi. Kıpçak’tan çok Oğuz‐Türkmen lehçesini andırıyor. Değişik yollarla Finlandiya’ya ulaşan Türkiye Türkçesiyle yayınlanmış kitaplar yaygın olarak okunduğundan ve resmi belgelerde ve görüntülü, sesli yayınlarda Tatar Türkçesi kullanılamadığından Finlandiya-Tatar Türkleri arasında konuşulan Türkçe, Türkiye Türkçesi’ne benzer özellikler kazanmıştır. İçinde yaşadıkları şartlardan dolayı birkaç dili bir arada bilmek ve kullanmak zorunda olan Finlandiya Türkleri, evlerinde halen Mişer Tatar ağzı kullanırlar. Daha önce basılan kitaplarda Arap alfabesi kullanılmış, ancak bugün Latin alfabesi ön plana çıkmıştır.

Zirek Tuganay: “Dışarıda, bahçede Fin kişileri ile Fince konuşuyorduk. Evde hep Tatarca, Fince konuşmaya izin verilmedi. Anne babalarımız kulaklarımızı çekiyorlardı Fince konuştuğumuzu duyduklarında.”

Türkiye ile ilişkiler

Türkiye, Mustafa Kemal Atatürkʹten itibaren Finlandiya Türklerine eğitim, din ve kültürel konularda malzeme yardımı (kitap, dergi vs), din görevlisi ve öğretmen göndermeyi ihmal etmemiştir. Tatar Türkleri zaman zaman Türkiye’den imam ve öğretmen talebinde bulunmuşlar ve talepler kaşılanmış. Sadri Maksudi Arsal,Reşit Rahmeti Arat, Abdullah Battal Taymas ve Musa Carullah Bigi gibi ilim adamlarını davet ederek cemaate büyük katkılar sağlamışlardır. 23 Mayıs 1933 de Atatürk “yabancı memleketlerdeki ırkdaşlarımızın talim ve terbiyesi için açılmış olan irfan müesseselerine yardım edilmesi çok ehemmiyetli ve zaruri bir mesele olduğundan bir muallimin mezun addedilerek gönderilmesi kararlaştırılmıştır” diyerek Finlandiya Türklerine öğretmen göndermiş.

1935 yılında T.C. Stockholm Elçiliği Merkeze gönderdiği bir raporda: “Finlandiya Türkleri memleketimizden çok uzakta yaşamakta olmalarına rağmen tarihlerinin en mutlu bir çağını yaşadıklarını ve Büyük Önder Atatürk’ün gösterdiği yolda yürüyerek bütün Türk âlemiyle birlikte parlak bir geleceğe kavuşacaklarına inanıyorlar” ifadelerini kullanmıştır.

Adnan Menderes hükumetinin 1959 da Finlandiya Türklerine 5 bin sterlin göndermesi gibi yardımlar çeşitli zamanlarda devam etmiştir.

Sovyetlerin dağılmasından sonra Finlandiya Türkleri ile Tataristan arasındaki bağ yeniden güçlenmiş ve ziyaretler artmıştır. Finlandiya Türkleri kültürel ve dini hizmetler için artık Türkiye’den ziyade Tataristan’ı tercih etmektedirler. Özellikle ders kitapları ve din görevlileri artık Tataristan’dan getiriliyor. Ancak yaz tatilleri için Türkiye’yi tercih ediyorlar.

Zirek Tuganay: “Ben Türkiye’ye birkaç kez gidip geldim. Marmaris’te, Alanya’da, Bodrum’da, İstanbul’da bulundum. Yaz tatiline gidiyorduk. Çünkü orası bizim için çok rahat memleket. Yemekleri çok güzel. Domuz eti var mı yok mu diye korkmaya gerek yok. Biz Türkiye’yi çok beğeniyoruz.”

Finlandiya Tatarlarının Türklerden tek farkları biraz daha sarışın olmaları, bunun dışında aynı misafirperverlik, aynı içtenlik var hepsinde. Tatar Türkleri  sayılarının azlığına karşın dinlerini, dillerini milli kimliklerini kararlılıkla korumayı sürdürüyor.

Sosyal faaliyetler

1935 yılında Helsinki’de “Finlandiya Türkleri Birliği” adında bir dernek kurulmuştur.

1948 yılında açılan “Türk Halk Mektebi”  eğitimin Türkiye Türkçesiyle ya da yerel Tatar Türkçesiyle yapılmasındaki anlaşmazlıktan ve  çocuk sayısının azlığından 1969 da kapanmış.

Dil, din ve kültürlerini korumak ve çocuklarına öğretmek için çok yönlü faaliyetler gerçekleştiren Fin‐Tatar Toplumu, Türk‐Tatar Toplumu olarak da nitelendirilen Finlandiya Türkleri’nin Finlandiya’nın başkenti Helsinki’deki etkin derneği  şehrin merkezindeki bir caddede üstünde hilal bulunan Finlandiya İslam Cemaati binasında. Bir katı mescit olarak kullanılan bina Helsinki’nin kültürel yapısına renk katmakta.

Finlandiya’da Tatar Türk kültürünün sürdürülmesini sağlamaya çalışan cemiyet, ülkenin her yerine yayılan Tatar Türklerini bütünleştirmekte, bir arada tutmakta, varlıklarını devam ettirmeye çalışmaktadır. Cemiyet çok sayıda neşriyat, kültürel ve sosyal faaliyetlerle Tatar Türklerini  dillerini, dinlerini ve milli kültür ve kimliklerini korumak için uygun bir çatı görevini sürdürmektedir. Cemiyetin merkezi toplantılar, eğlenceler, düğün (toylar) ve konferanslara ev sahipliği yapıyor.

Finlandiya İslam Cemaati yöneticileri Tatar Türklerinin Çocuklarının milli ve dini kimliklerini kazanması için Cemiyet merkezindeki sınıflarda, din, dil ve tarih eğitimi verilmektedir.

Leyla Hizmetullina: “Ben geldim Kazan’dan Tataristan’dan. Çocuklara müzik dersleri vermek için.. Atalarımızdan kalan örf adetlerimizi öğretmeye çalışıyorum.”

Gülten Bedrettin:Demek ki, çocuklarla Tatarca konuşmak lazım. Derslerde hikaye kitapları okuyoruz. Biz burada aşçılık yapıyoruz, kültür derneğimizle çalışarak kendi örf adetlerimizi çocuklara öğretmeye, dilimizi korumaya çalışıyoruz.

Yaz kampı

tatar dernek

Helsinki Tatar Yaz Kampı

Tatarlar Helsinki dışında yaz kampları düzenleniyorlar.  Burada gençler dillerini koruyorlar, Tatarca konuşuyorlar. Yaz okulunda çocuklarla okulda çocukları eğitim gören aileler nöbetleşerek ilgileniyor. Yaz okulunun son günü öğrenciler hem öğrendiklerini sergiliyor, hem de gelen aileler bu vesileyle Tatarların geleneksel Sabantuy adlı yaz şenliğini gerçekleştiriyor.

Okan Daher – Finlandiya İslam Cemiyeti başkanı: “1920 yılının sonlarından itibaren, her sene olmasa da, mahallemiz tarafından düzenlenmiştir. Çeşitli yerlerde tertipleniyordu. 15 sene önce bu kamp. Traskulla, mahallemiz tarafından satın alındı. Ve biz bundan yaralanıyoruz. Bu yıl 16 öğrenci katıldı. Fırsattan yararlanarak size: hürmetli veliler, çocuklarınızı bu kampa gönderdiğiniz için mahallemiz adına teşekkür ediyoruz. Çünkü eğitim cemiyetimizin en önemli faaliyetlerinden biridir. Belli ki, veliler çocuklarına evde terbiye vermektedirler ama cemiyetimiz, mahallemiz bu çocuklara din, dil dersleri, başka dersler de düzenlemektedir.”

Din

Finlandiya Tatarlarının dini İslam. Helsinki Finlandiya İslam Cemaati binasının bir katı mescit olarak kullanılıyor.

Ramil Bilal (mescidin imamı): “İnsanlar Ramazan ayında, başka aylarda en güzel giysilerini giyip mescit. camii doldurup toplanıyorlar. Mesela bizim mezcidimizde bayram namazında 600-700 kişi toplanıyoruz bayramlaşıyor, namaz kılıyoruz.

Javenpaa cami

Jarvenpaa cami

Finlandiya Türklerinin Tampere ve Jarvenpaa’da da camileri var. Batı Avrupa’nın en kuzeyindeki tek  cami Jarvenpaa kentinde.  Finli bir mimarın çizdiği bu sevimli ahşap cami 1942 yılında inşa edilmiş, ancak savaş yıllarında için Fin askerlerince kullanılmıştır. Bu mescitte ilk namaz 1943 yılında kılınabilmiştir. O zamandan beri Tampere İslam mahallesi mescit ve kültür merkezi olarak kullanılıyor.

Feride Nizamettin: “Bu mescit 1942 yılında kuruldu. Tatar halkı kendi aralarında para toplayıp, kendi imkanlarıyla yapmışlar. Binayı fin mimarı çizmiş. Bina ağaçtan. İçinde namaz salonu, mutfak, iki küçük oda bulunmaktadır. Bu camiyi ramazan aylarında teravih ve bayram namazları için kullanıyoruz. Buraya çok kişi toplanıyor. Finlandiya’da yaşayan başka Müslümanlar da, Kosova’dan, Bulgaristan’dan buraya gelip yerleşenler namaz kılmaya geliyorlar. Burada toylar, çay geceleri düzenliyoruz. Milli danslar, şarkılar öğreniyoruz. Ve en önemlisi , çocuklara din ve ana dili dersleri burada veriliyor.Finler bu camiye ilgi duyuyorlar. Çünkü bu cami Avrupa’nın, belki de dünyanın en şimalindeki cami. Gördüğünüz gibi, bu binada minare yok. Minareye benzer bir yeri var. Finlandiya’da din özgürlüğü olsa da, kimse kimseye karışmasa da ezan okunmasına izin verilmiyor. Ezan içerde okunuyor.”

Tampere islam mahallesi

Tampere islam mahallesi

Finlandiya’nın önde gelen Tatar tüccarlarından Ahsen Böre Kur’an‐ı Kerimin ve İslamiyeti tanıtan bazı batı neşriyatını Finceye çevrilmesini sağlamış.

Muazzez Baybolat Tampere İslam Mahallesi Nigızı (Kökleri) ve Tarihi kitabı yazarı:  “Bu kitabı aşağı yukarı 2 senede yazdım. Tampere İslam mahallesi 60 yıl bayram kutlamış oldu. Onun için. Materyal değiştirmek çok zor oldu çünkü harp vaktinde hepsi bırakmış. Öyle böyle küçük küçük parçalarda bulmuş. Fin halkına da bildirmek istiyordum. Bizim kim olduğumuzu. Biz göçmenler olsak da üst seviyede burada yaşadık.”

Mezarlıklar

Helsinki şehir merkezinde 1870 yılından beri Müslüman mezarlığı bulunmaktadır. Buradaki tüm mezarların üstlerinde ay yıldız, bazı mezarların üst kısımlarında ise kavuk şeklinde mermer taşları bulunmaktadır.

Helsinki İslam Mezarlığı dışında Tampere ve Turku (Åbo)’da da Müslümanlara ait mezarlıklar bulunmaktadır.

2. Dünya savaşında

2. Dünya savaşında şehit olan 156 Tatar genci için Helsinki Müslüman mezarlığında savaştan sonra bir anıt yapılmıştır. Bu anıtın üzerinde ay yıldız işareti ve “Pro‐Finlandia 1939‐1944” yazısı bulunmaktadır.

Osman Abdulrahman: “Liseden doğru 1939 yılında Harb’a girdim, kendi isteğimle. Finlandiya’da öyle. Arkadaşlarımızla girdik. Harb’da 4 buçuk sene askerlik yaptım. Çeşitli cephelerde.”

Ekrem Numan: “17 yaşındayken askere gönderdiler o zamanlarda. Bilemedik. Biz Fin Tarafından, onlar Rus tarafından ikimiz de Tatar, Müslüman. Allah sakladı.

Kaynaklar:

Finlandiya’da Türk Tatar Toplumu. Evren Küçük. Tarihin Peşinde
‐ Uluslararası Tarihi ve Sosyal Araştrmalar Dergisi ‐ Yıl: 2012, Sayı: 8
Sayfa: 114‐140 http://bit.ly/1wLY3tS

Özü Türk Belgeseli. Yapımcı Neşe Sarısoy Karatay. TRT. 2007 http://www.ozu-turk.com/fintatar.htm     http://www.ozu-turk.com/fintatar1.htm

Finlandiya Tatarları Özütürk belgeseli videosu:  http://youtu.be/smQYYW4 OMNM

Video alternatifi

Bülent Pakman. Ağustos 2014. Güncelleme Kasım 2015. İzin alınmadan ve aktif link verilmeden kısmen veya tamamen alıntılanamaz.

Twitter Widgets

IMG_1345Bülent Pakman kimdir?  https://bpakman.wordpress.com/pakman/

Bülent Pakman’ın video kanalları/arşivi:

Bülent Pakman youtube video kanalı 1

Bülent Pakman youtube video kanalı 2

Bülent Pakman dailymotion video kanalı

 

Finlandiya Tatarları için 1 cevap

  1. Geri bildirim: Ülke Raporları-Finlandiya | Gönder

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s