Milli Mücadeleye Azerbaycan Desteği

Milli Mücadele’nin dış kaynaklarını ele alan araştırmacılar, her nedense Azerbaycan Sovyet Hükümeti’nin yardımlarını göz ardı etmişlerdir. Sovyet Rusya yardımları içinde dahi bunlar kaydedilmemiştir.  Halbuki, Petrol ürünleri yardımında bulunan tek ülke, Azerbaycan olmuştur. Azerbaycan’ın içinde bulunduğu sıkıntılı durum dolayısıyla ciddi miktarda nakit para yardımı yapılamamışsa da, önemli miktarda petrol ürünü yardımında bulunulmuştur.

İlk bağımsız Azerbaycan Devletinin İçişleri bakanı Behbud Han Cevanşir, Bakü İslam Cemiyet-i Hayriyesi ve Maliye Bakanı Abdülvasi Bey’in teşebbüsleriyle 1920 yılının Mart ayından itibaren top­lanan 3 000 İngiliz Lirasına kaşılık gelen 3 000 000 ruble Birinci Bakü İstikraz Bankası’na yatırılmıştır. Bu paranın Bolşevikler zamanında oradan alınıp alınmadığı veya ne olduğu bilinmemektedir.

Azerbaycan’ın Bolşevik yönetiminin yapmış olduğu maddi yardımlara geçmeden önce, Türkiye’ye karşı giriştiği ve yaptığı, kardeşlik temelli emsali zor görülür destek ve yardımlarına değinmek isteriz. Azerbaycan SSCB Devlet Adamı Neriman Nerimanov (Mayıs 1920 – 2 Mayıs 1921 arası Dış İşleri Bakanı) İngilizler tarafından tutuklanarak Malta’ya sürülmüş bulunan İttihat ve Terakki Partisi elemanlarının ve geçmiş hükümetin memurlarının kurtarılması için çalışmalara başladı. İngiliz Hükümeti’ne, Bakü’de bulunan İngilizler ile, Malta’da tutulan Türklerin değiştirilmesi teklifinde bulundu. İngiliz Hükümeti, Nerimanov’un bu teklifini kabul etmedi.

Buna karşılık da, Azerbaycan, Bakü’de bulunan İngiliz esirleri iade etmeyeceğini bildirmiştir. Mustafa Kemal Paşa ve İzmir milletvekili Mahmut Esat Bey, Azerbaycan’ın, Malta’daki Türk esirler özgürlüklerine kavuşmadıkça, kendisinin de İngiliz esirlerini iade etmeyeceğini açıklaması büyük bir övgü ve takdirle karşılamışlardır. Mustafa Kemal, 23 Nisan 1920 tarihinde, konuyla ilgili olarak Basbakanlığa şöyle yazmış ve gereğini istemistir:

“Azerbaycan Hükümetinin Malta’da ki vatandaslarımız tahliye edilmedikçe İngiliz esirlerini iade etmeyeceğine dair İngiltere hükümetine ita ettiği cevaptan dolayı beyan-ı teşekkür edilmesi hakkında İzmir mebusu Mahmut Esat Bey tarafından verilip heyet-i celilerine tevdii takarrur eden takrir suret-i musaddakası leffen takdim edildi efendim.”

Mustafa Kemal Paşa, 3 Mayıs 1920 günü Doğu Cephesi Komutanı Kazım Karabekir Paşa’ya yazdığı bir mektupta; “Devlette hiç para kalmadı. Şu anda içeride para temin edebileceğimiz bir kaynak da yok. Başka kaynaklardan para temin edinceye kadar Azerbaycan hükümetinden borç para alınmasını temin etmenizi rica ederim” diyordu. Kazım Karabekir Paşa, isteği Azerbaycan hükümetine
iletti.

19 Ağustos 1920 tarihinde TBMM Başkanlığına bir mektup yazan Nerimanov’un, TBMM’nin kurulmasından duyduğu memnuniyeti dile getiriyor ve emperyalistlere karşı verdiği mücadeleden dolayı Türkiye’yi kutladıktan sonra “emperyalizme karşı birlikte hareket etmekten baska yolumuz yoktur. Müslüman Türk Komünistleri, emperyalizme karşı yürüttüğünüz haklı kavganızda yanınızda olacaktır. Amacınıza ulaşabilmeniz için var güçleriyle size destek olacaklar ve ellerinden geleni asla esirgemeyeceklerdir. Aksi durumda, ne sizin ne de bütün mazlum doğu milletleri için hiçbir kurtuluş yolu kalmayacaktır” diyordu.

Nerimanov’un Malta’da ki sürgünleri kurtarma girişimi ve TBMM’nin açılışından duyduğu mutluluğu ifade etmek için gönderdigi mektubun, maddi olarak mücadeleye katkısı olmamış olabilir, fakat bu mektup ve girişim Anadolu halkı ve TBMM üzerinde büyük bir moral olmuş, Milli Mücadele’yi verenlere yalnız olmadıklarını ve dengelerin artık kendi lehlerine döndüğünü göstermiştir.

Anadolu Türklerinin geçirdigi sıkıntılı döneme kayıtsız kalmayarak, Türkiye halkı ile ilgili haberlere sütunlarında sık sık yer veren, Bakü’de Latin harfleri ile yayın yapan “Yeni Yol” gazetesi, Azerbaycan halkına yaptığı bir çağrıda şöyle yazıyordu:

Mustafa Kemal’in askerlerinin tek başlarına mücadele ettiği bir dönemde Anadolu’da ki Türk kardeşlerimize yardım etmeli, iaşe toplamalı ve gerekirse gidip orada canımızı feda etmeliyiz

Bunlardan ayrı olarak, 1921 yılı içinde Türk ordusunun art arda kazandığı Birinci ve İkinci Inönü Savaşları, Azerbaycan’da büyük bir coşkuya sebep oldu. Nerimanov’un özel emriyle Azerbaycan Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı Mirze Davut Hüseyinov bu münasebetle TBMM Başkanlığına çektiği telgrafta “emperyalizme karsı kazandığı  büyük zaferden dolayı, kardeş Türk halkını, TBMM’sini ve onun Reisi Mustafa Kemal Pasa’yı, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Halk Cumhuriyeti adına kutluyor ve tebrik ediyoruz.” dedikten sonra, Azerbaycan halkının bu zaferin şerefine, 30 vagon petrol, 2 vagon benzin, 8 vagon gaz yağı gönderdiğini bildiriyordu. Aynı yılın Mayıs ayında Azerbaycan devleti, hiçbir talebi olmadığı halde TBMM hükümetine 62 sistern petrol gönderdi ve aynı Mayıs ay içinde Azerbaycan Dışişleri Komiseri M.D. Hüseyinov, Türkiye’ye gönderdiği bir telgrafta, “Bundan sonra Azerbaycan Hükümeti kardeş Türk halkına yürüttüğü bağımsızlık savaşı müddetince Türkiye’nin bağımsızlık mücadelesinde hayatlarını kaybetmiş askerlerin yetim çocukların barınacağı  sığınaklar (yetimhane) için her ay 62 vagon petrol ve 3 vagon gaz yağı göndermeyi taahhüt ediyor.” diye yazıyordu. Azerbaycan Nerimanov’un başkanlığı döneminde bu taahhüdüne sonuna kadar sadık kalmıştır. Bu taahhüdün dışında 1922 yılında Batum yolu ile Azerbaycan dokuz bin tondan fazla kerosin ve 350 ton benzin gönderdi.

Yukarıda değinmeye çalıştığımız Azerbaycan’ın Türkiye’ye maddi ve manevi yardım ve destekleri milli mücadele zarfında devam etmiştir. Fakat bazı noktalarda da dile getirdiğimiz gibi, Azerbaycan-Türkiye iliskileri devletler arası çıkar ilişkilerinin çok üstündeydi. Mamafih yaşananları “kardeşlik” ilişkisinin dışında ele alacak olursak, yaşananlara en büyük hakareti etmiş oluruz.

Mustafa Kemal Paşa, 1921 yılında Azerbaycan Başkanı Nerimanov’a bir mektup göndererek borç para talebinde bulundu. Mektup 17 Mart 1921 tarihinde TBMM Bakü Büyükelçisi olan Memduh Şevket Bey tarafından Nerimanov’a ulaştırıldı. Nerimanov Azerbaycan hükümeti içinde bazı bakanların karşı çıkmalarına rağmen, Mustafa Kemal Paşa’nın isteğine olumlu cevap verdi. Derhal hazırda bulunan 500 kilo altın Ankara’ya ulaştırıldı. TBMM Hükümeti bu altının 200 kilosunu devlet bütçesine ayırdı.  Geriye kalanı ise, silah ve mühimmat alımı  için kullanıldı. Daha sonra Buhara Cumhuriyetinden yardımı olarak gönderilen altınlar Rusya kanalıyla Nerimanov tarafından Ankara’ya gönderildi.

Nerimanov, 23 Mart 1921 tarihinde, Atatürk’e yazdığı cevap mektubunda, birbiri ardınca kazanılan savaşlar ile Türk halkının emperyalizmden kurtulma günlerinin yaklaştığını, bu yüzden bu başarıları  kazanan TBMM Hükümetini, onun başkanını ve kahraman Türk ordusunu kutladığını bildirdikten sonra, “Paşam, Türk Milletinde bir anane vardır; kardeş kardeşe borç vermez, kardeş, her durumda kardeşinin elinden tutar. Biz kardeşiz, her zaman elinizden tutacağız, her zaman ve her şartta birbirimizin elinden tutacağız ve tutmaya devam edeceğiz bugün yaptığımız bir kardeşin yaptığından başka bir şey değildir diyordu.

Ayrıca Azerbaycan hükümetinin 2 Ekim 1922’de Anadolu fakirlerine yardım teşkili ile uğraşacak özel bir komisyon kurması, aynı zamanda Azeri Türk basınında savaş halinde olan Türkiye’ye mali ve silah yardımını  hızlandırmakla “Misak-ı Milli” ilkelerinin katiyetle desteklenmesi, o devir için çok önemliydi.

Bunlardan başka Bakü’de yayımlanan “Qardaş Kömeyi Mecmuası” (Kardeşe Yardım Dergisi) Milli Mücadele sırasında Azerbaycan’da yayımlarıyla Türk halkına yardım toplamıştır. Özellikle Azerbaycan Türk kadınları bu kampanya sırasında götürüp alyanslarını, kızlar küpelerini v.b. vermişlerdir.

Kaynaklar:

Atatürk ve Azerbaycan Politikası. Mahir ASLAN Edirne Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi. 2008 

vb.

BÜLENT PAKMAN. Ağustos 2012. Bloğumdaki yazılar izinsiz ve aktif link verilmeden yayımlanamaz, alıntı yapılamaz.

Twitter Widgets

Photo 08.07.2012 16 18 21Bülent Pakman kimdir: https://bpakman.wordpress.com/pakman/

YOUTUBE VİDEO KANALIM

Milli Mücadeleye Azerbaycan Desteği için 3 cevap

  1. Geri bildirim: Milli Mücadelenin başlarında Kızıl Ordunun Azerbaycan’a girişi | Pakman World

  2. Geri bildirim: Mustafa Kemal Azerbaycan’ı sattı mı? | Pakman World

  3. Geri bildirim: Kurtuluş Savaşına Sovyetler ne katkıda bulundu, Taksim Anıtında Rus Generaller mi var? | Pakman World

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s